TP.Hồ Chí Minh: Tầm nhìn từ siêu cụm cảng đến kinh tế đại dương

Cảng Cát Lái. Ảnh: Hồng Đạt - TTXVN

Vừa qua, phát biểu tại buổi làm việc với các cơ quan về phát triển công nghiệp hàng hải quốc gia, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh phải đặt công nghiệp hàng hải quốc gia đúng vị trí trong chiến lược xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Trong bối cảnh đó, TP. Hồ Chí Minh đang hoàn thiện Đề án phát triển kinh tế biển Thành phố thành Trung tâm kinh tế biển quốc gia, dự kiến trình vào tháng 10/2026, là một trong những giải pháp chiến lược để phát huy hết tiềm năng kinh tế biển, đưa biển trở thành không gian mở để phát triển kinh tế TP. Hồ Chí Minh và cả nước.

Để tìm hiểu rõ hơn về đề án này, phóng viên TTXVN đã có cuộc phỏng vấn với Tiến sĩ Đỗ Thiên Anh Tuấn, Giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý, Đại học Fulbright Việt Nam, một trong những thành viên tham gia xây dựng đề án.
Phóng viên:Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa yêu cầu đổi mới tư duy phát triển kinh tế biển, phát huy tối đa tiềm năng của biển để đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Theo ông, chỉ đạo này mở ra cơ hội như thế nào đối với việc xây dựng Đề án phát triển kinh tế biển Thành phố thành Trung tâm kinh tế biển quốc gia?
Tiến sĩ Đỗ Thiên Anh Tuấn: Ý tưởng xây dựng trung tâm kinh tế biển đã được đặt ra từ Nghị quyết 36-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam, sau đó được cụ thể hóa trong Nghị quyết 24-NQ/TW về phát triển vùng Đông Nam Bộ.
Tôi có cơ hội tham gia xây dựng Đề án phát triển tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu thành trung tâm kinh tế biển quốc gia trình Thủ tướng. Khi đó, phạm vi nghiên cứu chỉ giới hạn ở Bà Rịa - Vũng Tàu vì đây vốn đã là một trung tâm kinh tế biển của cả nước. Tuy nhiên, mục tiêu đặt ra là phải nâng tầm địa phương này thành trung tâm kinh tế biển mang tầm khu vực và quốc tế nên cần những cơ chế, chính sách đủ mạnh.
Trong bối cảnh hiện nay, chúng ta đang đứng trước cơ hội nâng cấp đề án trước đây thành Đề án phát triển kinh tế biển Thành phố thành Trung tâm kinh tế biển quốc gia với quy mô và tầm nhìn hoàn toàn mới. Đây không đơn thuần là mở rộng địa giới, mà là thay đổi tư duy phát triển.
Theo tinh thần chỉ đạo mới của Trung ương về phát triển kinh tế biển, chúng ta cần chuyển từ tư duy phát triển "ven biển" sang tư duy "đại dương". Lâu nay, các khu kinh tế ven biển mới chỉ phản ánh cách tiếp cận khai thác phần đất liền và khu vực sát bờ biển, trong khi không gian biển rộng lớn với nhiều tiềm năng về tài nguyên, năng lượng, kinh tế hàng hải và khoa học biển vẫn chưa được khai thác đúng mức.
Chẳng hạn, trước đây khi nói đến cảng biển, chúng ta chủ yếu nhìn Cái Mép - Thị Vải của Bà Rịa - Vũng Tàu, còn Cần Giờ thuộc TP. Hồ Chí Minh nên chưa được đặt trong cùng một chiến lược phát triển. Nay cần thay đổi tư duy, không còn là "cảng của anh hay của tôi", mà phải xây dựng một siêu cụm cảng Cái Mép - Thị Vải - Cần Giờ thống nhất. Khi đạt quy mô đủ lớn, cụm cảng này sẽ có lợi thế cạnh tranh rất cao bởi ngành cảng biển là ngành càng có quy mô lớn thì hiệu quả kinh tế càng cao, đủ sức cạnh tranh với các trung tâm trung chuyển trong khu vực như Singapore.
Việc hình thành siêu cụm cảng cũng tạo điều kiện từng bước di dời các cảng nằm sâu trong nội đô để mở rộng không gian phát triển đô thị ven sông, đồng thời nâng cao hiệu quả logistics. Cùng với đó, Bình Dương - trung tâm công nghiệp của cả nước sẽ được kết nối trực tiếp với hệ thống cảng biển và logistics thống nhất, giảm chi phí vận tải và nâng cao năng lực xuất khẩu. Đây là những lợi thế mà đề án trước đây chưa thể hiện thực hóa do còn bị giới hạn bởi ranh giới hành chính.
Phóng viên:Theo ông, đâu là những lợi thế nổi bật để TP. Hồ Chí Minh mới có thể trở thành trung tâm kinh tế biển quốc gia?
Tiến sĩ Đỗ Thiên Anh Tuấn: Theo tôi, có thể nhìn nhận cơ hội này dưới ba góc độ là thiên thời, địa lợi và nhân hòa.
Trước hết là thiên thời. Đây là thời điểm rất thuận lợi khi Trung ương đang dành nhiều cơ chế, chính sách đặc thù cho TP. Hồ Chí Minh thông qua các nghị quyết của Bộ Chính trị, Quốc hội và Chính phủ. Đặc biệt, sau khi hợp nhất ba địa phương, TP. Hồ Chí Minh không chỉ kế thừa Nghị quyết 98/2023/QH15 trước đây mà còn được triển khai Nghị quyết 260/2025/QH15 của Quốc hội với nhiều cơ chế vượt trội. Đây là nền tảng thể chế rất quan trọng, tạo điều kiện để thành phố nghiên cứu, xây dựng mô hình trung tâm kinh tế biển quốc gia với tầm nhìn mới. Có thể nói, hiếm có địa phương ven biển nào hiện nay sở hữu đồng thời nhiều cơ chế chính sách thuận lợi như TP. Hồ Chí Minh.
Về địa lợi, TP. Hồ Chí Minh mới hội tụ rất nhiều lợi thế mà trước đây chưa được kết nối trong một không gian phát triển thống nhất. Thành phố nằm gần các tuyến hàng hải quốc tế, sở hữu hệ thống cảng biển nước sâu, vùng biển rộng lớn cùng nền tảng của ngành công nghiệp dầu khí - vốn là cái nôi của ngành khai thác dầu khí Việt Nam. Mặc dù nguồn tài nguyên dầu khí truyền thống đang suy giảm, nhưng hệ thống hạ tầng, công nghệ, nguồn nhân lực và hệ sinh thái công nghiệp được hình thành từ nhiều thập kỷ qua vẫn là nền tảng rất quan trọng để phát triển các ngành kinh tế biển thế hệ mới.
Bên cạnh đó, dư địa phát triển của thành phố còn rất lớn ở các lĩnh vực như cảng biển, logistics, kinh tế hàng hải, công nghiệp ven biển, du lịch biển, khai thác và nuôi trồng thủy sản công nghệ cao. Đặc biệt, chúng ta còn sở hữu nguồn tài nguyên biển chưa được khai thác hiệu quả như: điện gió ngoài khơi, năng lượng sóng, năng lượng thủy triều, công nghệ sinh học biển, dược liệu biển, tảo biển cũng như các nguồn tài nguyên dưới đáy đại dương. Trong khi quỹ đất trên đất liền ngày càng hạn hẹp thì không gian biển vẫn còn rất nhiều dư địa phát triển nếu được quy hoạch và khai thác bài bản, khoa học.
Yếu tố thứ ba là nhân hòa. TP. Hồ Chí Minh có đội ngũ lãnh đạo năng động, quyết liệt, dám nghĩ, dám làm và luôn tiên phong trong việc thử nghiệm các mô hình mới. Đây là điều kiện rất quan trọng để hiện thực hóa những mục tiêu lớn.
Phóng viên:Ông nhiều lần nhấn mạnh cần thay đổi tư duy phát triển kinh tế biển. Theo ông, tư duy mới cần được hiểu như thế nào?
Tiến sĩ Đỗ Thiên Anh Tuấn: Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải thay đổi cách tiếp cận đối với kinh tế biển. Trước đây, chúng ta nói nhiều đến "khu kinh tế ven biển". Chính tên gọi đó đã phản ánh tư duy chủ yếu khai thác vùng đất liền và khu vực sát mép biển. Nói cách khác, chúng ta mới chỉ "đứng ở mép biển" chứ chưa thực sự hướng ra đại dương.
Trong khi đó, thế kỷ XXI đã được Liên hợp quốc xác định là "Thế kỷ của đại dương". Là một quốc gia có đường bờ biển dài và không gian biển rộng lớn, Việt Nam cần có một tư duy phát triển mới, coi đại dương là không gian phát triển chiến lược chứ không chỉ là vùng tiếp giáp đất liền. Tôi cho rằng việc Trung ương đặt vấn đề nghiên cứu điều chỉnh, hoàn thiện Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển là rất đúng đắn và phù hợp với bối cảnh mới.
Không gian biển không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn gắn với sinh kế của hàng triệu ngư dân, với nhiệm vụ bảo đảm quốc phòng, an ninh và khẳng định chủ quyền quốc gia. Vì vậy, phát triển kinh tế biển không đơn thuần là khai thác tài nguyên mà còn là tạo dựng sự hiện diện lâu dài của Việt Nam trên biển.
Theo tôi, trung tâm kinh tế biển TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới phải được xây dựng trên tư duy khai thác toàn bộ không gian biển, từ mặt nước, vùng biển ven bờ đến vùng biển xa và cả đáy đại dương, trên cơ sở quy hoạch tổng thể, phát triển bền vững và ứng dụng khoa học - công nghệ.
Lâu nay chúng ta chủ yếu khai thác các ngành kinh tế biển truyền thống như dầu khí, cảng biển, vận tải biển hay đánh bắt thủy sản. Trong khi đó, phần lớn tiềm năng của đại dương vẫn còn chưa được khám phá và khai thác hiệu quả. Những lĩnh vực như điện gió ngoài khơi, năng lượng sóng, năng lượng thủy triều, công nghệ sinh học biển, dược liệu biển, nuôi trồng biển công nghệ cao hay khai thác tài nguyên biển sâu đều là những động lực tăng trưởng mới mà chúng ta cần hướng tới.
Tuy nhiên, khai thác không có nghĩa là phát triển bằng mọi giá. Không gian biển phải được quy hoạch thống nhất, quản lý khoa học và sử dụng hiệu quả, tránh tình trạng mỗi địa phương hoặc mỗi dự án khai thác một phần riêng lẻ dẫn đến phân mảnh nguồn lực. Chỉ khi thay đổi được tư duy từ "phát triển ven biển" sang "phát triển đại dương", từ khai thác tài nguyên đơn thuần sang phát triển kinh tế biển xanh, bền vững và tích hợp đa ngành thì TP. Hồ Chí Minh mới có thể trở thành trung tâm kinh tế biển quốc gia đúng nghĩa.
Phóng viên:Việc phát triển trung tâm kinh tế biển sẽ cần nguồn lực rất lớn. Làm thế nào để huy động được nguồn lực này?
Tiến sĩ Đỗ Thiên Anh Tuấn: Tôi cho rằng chúng ta không nên quá lo về nguồn vốn. Điều còn thiếu hiện nay không phải là nguồn lực, mà là không gian chính sách.
Các nhà đầu tư trong nước và quốc tế hoàn toàn có đủ năng lực huy động nguồn lực tài chính để đầu tư vào những lĩnh vực có tiềm năng. Vấn đề là họ cần một môi trường pháp lý ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo để yên tâm bỏ vốn.
Lấy ví dụ như điện gió ngoài khơi. Tiềm năng của vùng biển TP. Hồ Chí Minh là rất lớn. Đã có nhiều nhà đầu tư quan tâm, mong muốn đầu tư các trang trại điện gió để cung cấp điện trong nước, thậm chí hướng đến xuất khẩu điện sạch sang Singapore. Họ không thiếu nguồn lực tài chính, nhưng điều họ cần là một cơ chế đủ rõ ràng để bảo đảm tính ổn định cho các dự án có thời gian đầu tư hàng chục năm.
Khi mở được không gian chính sách, nguồn lực sẽ tự chảy vào. Vì vậy, Nhà nước không nhất thiết phải đầu tư toàn bộ mà cần đóng vai trò kiến tạo, tạo lập môi trường thuận lợi để thu hút các nhà đầu tư chiến lược. Dư địa thu hút đầu tư còn rất lớn, không chỉ các lĩnh vực truyền thống như cảng biển, logistics, dầu khí hay du lịch biển, mà cả những ngành kinh tế biển mới cũng sẽ có cơ hội phát triển mạnh.
Hiện nay chúng ta mới chủ yếu khai thác tài nguyên trên mặt biển và dầu khí. Trong khi đó, còn rất nhiều tiềm năng dưới đáy đại dương như năng lượng gió ngoài khơi, năng lượng sóng, năng lượng thủy triều, dược liệu biển, tảo biển, công nghệ sinh học biển hay các nguồn tài nguyên biển sâu vẫn chưa được khai thác. Đây sẽ là những lĩnh vực đủ sức hấp dẫn các dòng vốn đầu tư lớn trong tương lai nếu có cơ chế phù hợp.
Phóng viên:Theo ông, trong thời gian tới TP. Hồ Chí Minh cần bổ sung những cơ chế gì để hiện thực hóa mục tiêu này?
Tiến sĩ Đỗ Thiên Anh Tuấn Tuấn: Theo tôi, trong giai đoạn tới, điều quan trọng nhất là phải xây dựng một khung thể chế riêng cho phát triển kinh tế biển, tương xứng với vai trò đầu tàu của TP. Hồ Chí Minh mới.
Hiện nay thành phố đang xây dựng Luật Phát triển đô thị. Tôi cho rằng trong đạo luật này cần có một chương riêng về kinh tế biển, chứ không nên chỉ đề cập một vài điều khoản mang tính khái quát. Một chương riêng sẽ tạo nền tảng pháp lý để thiết kế các cơ chế vượt trội về quy hoạch không gian biển, phát triển cảng biển, logistics, năng lượng tái tạo ngoài khơi, công nghiệp biển, kinh tế hàng hải và các ngành kinh tế biển mới.
Đồng thời, đây cũng là cơ hội để cụ thể hóa chủ trương đổi mới tư duy phát triển kinh tế biển theo tinh thần chỉ đạo của Trung ương. Chúng ta không thể tiếp tục chỉ phát triển các khu kinh tế ven biển theo cách tiếp cận cũ, mà cần hướng tới khai thác toàn diện không gian đại dương, gắn phát triển kinh tế với bảo vệ chủ quyền biển đảo, quốc phòng - an ninh và phát triển bền vững.
Khi có một không gian thể chế đủ mạnh, TP. Hồ Chí Minh sẽ có điều kiện thu hút các nhà đầu tư chiến lược trong và ngoài nước tham gia vào những dự án quy mô lớn, từ siêu cụm cảng, logistics, công nghiệp biển đến điện gió ngoài khơi, năng lượng biển, công nghệ sinh học biển và khoa học đại dương. Khi đó, TP. Hồ Chí Minh hoàn toàn có thể xây dựng thành công Đề án phát triển kinh tế biển Thành phố thành Trung tâm kinh tế biển quốc gia, trở thành cực tăng trưởng mới không chỉ của vùng Đông Nam Bộ mà còn của cả nước, đủ sức cạnh tranh với các trung tâm kinh tế biển hàng đầu trong khu vực.
Phóng viên:Xin trân trọng cảm ơn ông!

Hương Giang/vnanet.vn