TPHCM trước bài toán mức sinh thấp: Chính sách cần 'chạm' đến quyết định của mỗi gia đình

Sau chuyến khảo sát tại trạm y tế Bình Thạnh và buổi làm việc với UBND TPHCM hôm 9/4, đoàn công tác của Bộ Y tế do Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên dẫn đầu đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực trong công tác dân số của Thành phố. Tuy nhiên, phía sau những con số là một thách thức lớn đang hiện hữu: Mức sinh thấp kéo dài, đòi hỏi những chính sách đủ mạnh và đủ "gần" để thay đổi hành vi xã hội.

Giữ vững chất lượng dân số, nhưng mức sinh vẫn là "điểm nghẽn"

Báo cáo tại buổi làm việc, lãnh đạo UBND TPHCM cho biết, năm 2025, Thành phố cơ bản hoàn thành và vượt nhiều chỉ tiêu dân số quan trọng. Tổng số trẻ sinh ra đạt gần 108.000 trẻ, tăng nhẹ so với năm trước, cho thấy tín hiệu phục hồi bước đầu của mức sinh.

Tỷ số giới tính khi sinh được kiểm soát ở mức 106,5 trẻ nam/100 trẻ nữ – nằm trong ngưỡng cho phép. Các chỉ tiêu về nâng cao chất lượng dân số tiếp tục đạt kết quả tích cực: Tỷ lệ sàng lọc trước sinh đạt trên 82%, sàng lọc sơ sinh trên 85%, đều vượt chỉ tiêu Trung ương giao.

Phó Chủ tịch UBND TPHCM Huỳnh Minh Chín báo cáo công tác dân số trên địa bàn.

Đáng chú ý, tuổi thọ bình quân của người dân Thành phố đạt 76,7 tuổi – cao hơn mức trung bình cả nước. Công tác chăm sóc người cao tuổi từng bước được mở rộng, với hơn 270.000 người được khám sức khỏe định kỳ và lập hồ sơ quản lý.

Trong lĩnh vực kế hoạch hóa gia đình, tỷ lệ sử dụng biện pháp tránh thai đạt trên 60%, trong đó các biện pháp hiện đại vượt kế hoạch. Hoạt động tư vấn, khám sức khỏe tiền hôn nhân cũng ghi nhận kết quả khả quan.

Tuy nhiên, "điểm nghẽn" lớn nhất vẫn là tổng tỷ suất sinh. Dù đã có cải thiện, mức sinh của Thành phố chỉ đạt 1,51 con/phụ nữ – thấp hơn mức sinh thay thế và tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến cơ cấu dân số và nguồn lao động.

Chuyển trọng tâm sang dân số và phát triển: Không chỉ là câu chuyện sinh con

Trước thực tế này, TPHCM đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm điều chỉnh mức sinh. Từ các chính sách hỗ trợ tài chính cho phụ nữ sinh đủ hai con, đến đẩy mạnh truyền thông thay đổi nhận thức, hướng tới nhóm thanh niên và các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh sản.

Cùng với đó, Thành phố tiếp tục chú trọng nâng cao chất lượng dân số thông qua các chương trình sàng lọc trước sinh, sơ sinh; tư vấn và khám sức khỏe tiền hôn nhân. Nhiều trường hợp bệnh, tật bẩm sinh được phát hiện và can thiệp sớm, góp phần giảm gánh nặng y tế.

Tuổi thọ ở TPHCM cao hơn mặt bằng chung cả nước. Trong ảnh: Người cao tuổi được chăm sóc theo mô hình mới tại Bệnh viện Phục hồi chức năng và Điều trị bệnh nghề nghiệp TPHCM.

Hoạt động kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh được duy trì hiệu quả, trong khi các chương trình chăm sóc sức khỏe sinh sản cho công nhân, người lao động và sinh viên được mở rộng, giúp tăng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cho các nhóm dân số đặc thù.

Song song đó, bài toán già hóa dân số cũng được đặt ra ngày càng rõ nét. Thành phố đang xây dựng đề án phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi giai đoạn 2025 – 2030, tầm nhìn đến 2045, với các mô hình đa dạng, phù hợp đặc thù đô thị lớn.

Công tác truyền thông dân số được đổi mới mạnh mẽ, đặc biệt trên các nền tảng số, với nội dung bám sát các vấn đề như mức sinh thấp, già hóa dân số, bình đẳng giới… Qua đó, từng bước tác động đến nhận thức và hành vi của người dân.

Cần chính sách đủ mạnh để "kéo" mức sinh lên

Theo Cục Dân số, Thành phố đã ban hành nhiều nghị quyết quan trọng, trong đó có chính sách hỗ trợ phụ nữ sinh con trước 35 tuổi, chế độ cho cộng tác viên dân số… tạo nền tảng pháp lý và động lực triển khai.

Tuy nhiên, mức sinh thấp vẫn là thách thức lớn không chỉ riêng TPHCM mà của cả nước. Dù có xu hướng tăng nhẹ trong thời gian qua, nhưng theo dự báo của các chuyên gia, xu hướng giảm sinh vẫn có thể tiếp diễn trong những năm tới.

Một vấn đề khác được đặt ra là tổ chức bộ máy và nguồn nhân lực làm công tác dân số. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, dù đã được kiện toàn, nhưng lực lượng cán bộ vẫn cần tiếp tục được củng cố để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao.

TPHCM hiện có hơn 17.000 cộng tác viên dân số – lực lượng "bám địa bàn", đóng vai trò then chốt trong việc tiếp cận hộ gia đình và triển khai các hoạt động truyền thông. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần có chính sách phù hợp hơn về chế độ, đãi ngộ.

Với quy mô dân số khoảng 14 triệu người sau sắp xếp, TPHCM đang đối mặt với áp lực lớn trong quản lý và cung cấp dịch vụ dân số. Bài toán không chỉ là tăng hay giảm số lượng, mà còn là phân bố dân cư hợp lý, thích ứng với tốc độ đô thị hóa nhanh.

Trong định hướng thời gian tới, Thành phố xác định rõ việc chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển. Trọng tâm là giải quyết mức sinh thấp, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số toàn diện.

Các giải pháp sẽ tiếp tục được đẩy mạnh, từ hoàn thiện chính sách hỗ trợ sinh con, mở rộng dịch vụ y tế, đến phát triển hệ thống dữ liệu dân số và ứng dụng công nghệ trong quản lý.

Nhưng trên hết, như nhiều chuyên gia nhận định, chính sách chỉ thực sự hiệu quả khi "chạm" đến quyết định của mỗi gia đình – nơi những lựa chọn cá nhân đang dần định hình bức tranh dân số của cả một đô thị lớn.

Đỗ Bá