TPHCM miễn phí xe buýt: 'Cú hích' để người dân rời xe cá nhân?

Xe buýt phải có làn riêng

Đánh giá việc TPHCM đang chuẩn bị miễn phí vé xe buýt, Tiến sĩ Phan Lê Bình - chuyên gia giao thông, Trưởng đại diện văn phòng tư vấn OCG Nhật Bản cho rằng đây là một chính sách mạnh mẽ, phù hợp trong bối cảnh chi phí sử dụng phương tiện cá nhân như xe máy, ô tô đang biến động.

Tuy nhiên, ông Bình cũng nhìn nhận tác động của chính sách chủ yếu ở mức hỗ trợ và chưa phải là yếu tố quyết định để thay đổi thói quen đi lại của nhiều người. Nguyên nhân là chi phí vé xe buýt hiện nay vốn không quá lớn so với thu nhập của đa số người dân. Trong khi đó, việc sử dụng xe buýt lại đòi hỏi nhiều thời gian hơn, đặc biệt là thời gian đi bộ ở hai đầu hành trình, yếu tố còn là rào cản trong bối cảnh người dân đã quen với sự tiện lợi của xe máy.

“Việc miễn phí vé có thể giúp một người dân tiết kiệm vài trăm nghìn đồng mỗi tháng, nhưng nếu thời gian di chuyển kéo dài và thiếu thuận tiện, thì khó tạo ra sự chuyển đổi mạnh mẽ”, ông Bình phân tích.

Học sinh, sinh viên là nhóm hành khách chủ lực, thường xuyên sử dụng xe buýt trong hoạt động đi lại hằng ngày tại TPHCM. Ảnh: Uyên Phương

Từ thực tế đó, chuyên gia nhấn mạnh, để chính sách phát huy hiệu quả, yếu tố cốt lõi không chỉ nằm ở "miễn phí" mà là chất lượng dịch vụ và mức độ thuận tiện của hệ thống xe buýt. Trong đó, ưu tiên hàng đầu là cần dành làn đường riêng cho xe buýt, giúp rút ngắn thời gian di chuyển và nâng cao tính cạnh tranh so với phương tiện cá nhân.

“Nếu xe buýt vẫn phải di chuyển chung với dòng xe máy, ô tô thì rất khó tạo lợi thế về thời gian”, ông Bình nói.

Xe buýt "chen chân" giữa dòng phương tiện trên quốc lộ 13. Ảnh: H.H

Ông Lê Trung Tính - Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô hành khách TPHCM cho rằng, chủ trương miễn phí xe buýt cho người dân là một ý tưởng rất tích cực, có thể tạo cú hích mạnh cho giao thông công cộng. Hiện nay, hệ thống xe buýt tại TPHCM vẫn còn nhiều dư địa phục vụ khi mới khai thác khoảng 50% công suất. Trong trường hợp nhu cầu đi lại gia tăng, các doanh nghiệp vận tải hoàn toàn có thể chủ động bổ sung phương tiện, mở rộng quy mô hoạt động nếu được hỗ trợ bằng cơ chế, chính sách phù hợp.

Tuy nhiên, ông Tính cũng cho rằng, việc miễn phí vé chưa phải là yếu tố then chốt để thay đổi thói quen di chuyển của người dân. Với mức giá phổ biến chỉ từ 5.000-7.000 đồng mỗi lượt, chi phí không phải rào cản lớn. Vấn đề cốt lõi nằm ở chất lượng dịch vụ khi vẫn còn tồn tại tình trạng không đúng giờ, thái độ phục vụ chưa tốt, cùng với việc tiếp cận điểm dừng chưa thuận tiện.

Từ thực tế này, ông cho rằng chính sách miễn vé chỉ có thể phát huy hiệu quả nếu đi kèm với việc nâng cấp toàn diện hệ thống. Thành phố cần chú trọng mở rộng mạng lưới tuyến, đầu tư đồng bộ trạm dừng - nhà chờ, đồng thời cải thiện chất lượng phục vụ, nhất là tại các khu vực ngoại ô và khu dân cư mới.

Ở góc nhìn dài hạn, ông Tính cũng cảnh báo nguy cơ hiệu quả chính sách suy giảm nếu thiếu đầu tư đồng bộ. Dù lượng hành khách có thể tăng mạnh trong giai đoạn đầu, nhưng sau đó sẽ dần bão hòa, thậm chí người dân có thể quay lại sử dụng phương tiện cá nhân nếu dịch vụ không được cải thiện tương xứng.

Do đó, theo ông, bên cạnh chính sách giá, TPHCM cần đẩy mạnh phát triển làn đường ưu tiên cho xe buýt, đầu tư trạm dừng - nhà chờ, cải thiện chất lượng dịch vụ và từng bước chuyển đổi sang phương tiện thân thiện môi trường như xe buýt điện.

Đảm bảo hạ tầng phục vụ

Theo ông Bùi Hòa An - Phó Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM, việc triển khai chính sách miễn phí vé xe buýt được kỳ vọng sẽ tạo cú hích đáng kể cho vận tải hành khách công cộng, với sản lượng hành khách ước tính tăng khoảng 30% so với năm 2025.

Thực tế, nhiều tuyến xe buýt mới hiện vẫn chưa khai thác hết năng lực, tỷ lệ lấp đầy còn dưới 50%, cho thấy vẫn còn dư địa để đón thêm hành khách. Tuy vậy, trước khả năng nhu cầu tăng nhanh, Sở Xây dựng đang tiến hành đánh giá lại quy mô đội xe nhằm bảo đảm khả năng phục vụ.

Khu vực trung tâm TPHCM đang được bố trí nhiều trạm dừng, nhà chờ xe buýt để phục vụ hành khách. Ảnh: Uyên Phương

“Chúng tôi đang rà soát để xác định liệu số lượng phương tiện hiện hữu có đáp ứng được khi lượng khách tăng mạnh hay không. Đồng thời sẽ nghiên cứu điều chỉnh tần suất theo hướng tăng chuyến, rút ngắn thời gian chờ, nhất là trên các tuyến có lưu lượng lớn”, ông An thông tin.

Đại diện Sở Xây dựng TP cho biết, trong giai đoạn tiếp theo, sở sẽ tiến hành tái cơ cấu mạng lưới xe buýt trên địa bàn thành phố (sau khi mở rộng địa giới hành chính) theo hướng đồng bộ và khoa học hơn.

Định hướng tái cấu trúc sẽ tuân theo các tiêu chuẩn về tổ chức tuyến, trong đó trên các tuyến đường dân sinh, khoảng cách giữa các điểm dừng, nhà chờ dự kiến từ 300 - 500 m.

Hữu Huy