TP.HCM chốt nhiều mốc xử lý tranh chấp Metro số 1, Hitachi tiếp tục gây áp lực

Theo báo cáo gửi Bộ Tài chính để phục vụ tọa đàm của Thủ tướng Chính phủ với doanh nghiệp Nhật Bản, TP.HCM đã lập tổ công tác chuyên trách, đồng thời làm việc với Đại sứ Nhật Bản, JICA và các nhà thầu để thúc đẩy thương lượng, hòa giải. Cách làm mà thành phố ưu tiên là đàm phán trực tiếp, cố gắng chốt giá trị thanh toán và khép lại tranh chấp thay vì kéo dài sang tố tụng.

Metro số 1 bước vào giai đoạn then chốt xử lý khiếu nại, loạt mốc nóng dồn trong tháng 3-Ảnh: Nguyễn Tuyết

Trong các gói thầu, CP1a được xem là nhóm có khả năng xử lý sớm hơn. Gói này do liên danh SMCC - CIENCO4 thực hiện, hiện còn vướng các khoản chi phí tài chính do chậm thanh toán, điều chỉnh giá, khối lượng phát sinh và một số công việc bổ sung. Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất là hai bên chưa thống nhất cách tính điều chỉnh theo chỉ số giá. TP.HCM yêu cầu phải tập trung xử lý dứt điểm trước ngày 27.3.2026.

Với gói CP1b do liên danh Shimizu - Maeda thực hiện, tín hiệu cũng tích cực hơn khi phía nhà thầu đã đồng ý hòa giải thương mại. Giá trị khiếu nại được tư vấn chung NJPT đánh giá khoảng 15 triệu USD. Thành phố giao các đơn vị rà soát chi phí phát sinh hợp lý, hoàn tất nội dung hòa giải trước ngày 20.3 và ký phụ lục hợp đồng trước ngày 27.3.

Căng hơn là gói CP2, tức đoạn trên cao và depot, do liên danh Sumitomo - CIENCO6 thực hiện. Nhà thầu từng đề nghị giải quyết khiếu nại ở mức khoảng 100 triệu USD, sau đó giảm xuống khoảng 45 triệu USD nếu hoàn tất trước ngày 31.3.2026. Nếu quá mốc này, mức yêu cầu có thể tăng lại lên khoảng 62,6 triệu USD. Trong khi đó, tư vấn NJPT cho rằng mức có thể xem xét chỉ khoảng 40 triệu USD. Chênh lệch chưa quá lớn nhưng cho thấy quá trình thương lượng vẫn rất căng. Nếu hòa giải không thành, vụ kiện tại trọng tài sẽ tiếp tục trong tháng 5.

Đáng chú ý nhất là gói CP3 do Hitachi thực hiện. Đây là gói thầu được xem là phức tạp và áp lực nhất của toàn dự án. Theo UBND TP.HCM, trong quá trình triển khai đã phát sinh tới 121 khiếu nại từ phía Hitachi, với tổng giá trị khoảng 332 triệu USD.

Đến cuối tháng 1.2026, Hitachi đề xuất phương án giải quyết tổng thể ở mức khoảng 264,2 triệu USD, tương đương khoảng 40,3 tỉ yên. Dù đã giảm so với mức khiếu nại ban đầu, con số này vẫn rất lớn. TP.HCM cho rằng đề xuất đó chưa phản ánh đầy đủ việc đánh giá rủi ro pháp lý và nghĩa vụ hợp đồng của các bên.

Gói CP3 không chỉ vướng chuyện tiền bạc. Báo cáo nêu rõ một số tồn đọng kỹ thuật vẫn chưa được xử lý dứt điểm, gồm thay thế thiết bị không đạt chuẩn, khắc phục hiện tượng trượt bánh tàu trong vận hành và xử lý các vấn đề liên quan an toàn hệ thống. Đây là chi tiết quan trọng nhất, vì nó cho thấy tranh chấp với Hitachi ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng kỹ thuật và độ an toàn của Metro số 1.

Vì vậy, TP.HCM đang đi theo hai hướng cùng lúc: tiếp tục đàm phán để tìm giải pháp hòa giải, nhưng đồng thời cũng chuẩn bị hồ sơ, tài liệu và phương án phản tố nếu phải bước vào tố tụng trọng tài.

Ngoài các gói thầu chính, báo cáo còn nhắc đến một số vướng mắc về thuế, hàng hóa nhập khẩu và hợp đồng tư vấn chung. Tuy nhiên, xét về mức độ tác động, phần lớn sức ép hiện nay vẫn dồn vào các tranh chấp với nhà thầu, đặc biệt là gói CP3.

Có thể nói, tháng 3.2026 là giai đoạn then chốt để TP.HCM xử lý các nút thắt lớn nhất của Metro số 1. Nếu thương lượng thành công, thành phố có thể giảm đáng kể áp lực tranh chấp kéo dài nhiều năm. Ngược lại, nếu không đạt được thỏa thuận, các vụ việc sẽ tiếp tục đi sâu vào trọng tài, kéo theo thêm áp lực tài chính, pháp lý và uy tín cho dự án.

Nguyễn Tuyết