TP Hồ Chí Minh đột phá từ Nghị quyết 57 - Bài 1: Xây dựng 'trái tim số' cho siêu đô thị

Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, Thành phố không chỉ đẩy mạnh xây dựng chính quyền số mà còn tập trung tháo gỡ các “điểm nghẽn” trong thương mại hóa khoa học công nghệ, từng bước hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

TP Hồ Chí Minh đang xây dựng ‘trái tim số’ cho siêu đô thị.

Bài 1: Xây dựng ‘trái tim số’ cho siêu đô thị

Với quy mô kinh tế chiếm gần 1/4 GDP cả nước và dân số xấp xỉ 14 triệu người, TP Hồ Chí Minh đang đối mặt với những thách thức quản trị siêu đô thị chưa từng có. Triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW, Thành phố không chỉ ứng dụng công nghệ mà hướng tới xây dựng hệ sinh thái tri thức, nơi dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và mạng lưới chuyên gia trở thành nền tảng cho các quyết sách phát triển.

Bài toán quản trị trong “hệ thống của các hệ thống”

TP Hồ Chí Minh hiện nay đã trở thành một siêu đô thị rộng 6.772 km2 với khoảng 14 triệu dân, quy mô tương đương với các trung tâm lớn như Seoul hay Thượng Hải. Năm 2025, GRDP của TP Hồ Chí Minh ước đạt hơn 3 triệu tỷ đồng, chiếm khoảng 23,5% GDP cả nước. Thành phố cũng đóng góp gần 37% tổng thu ngân sách quốc gia.

Tuy nhiên, sự phát triển "nóng" này cũng kéo theo những hệ lụy về hạ tầng: Thành phố hiện quản lý 9,5 triệu phương tiện giao thông (trong đó có 8,5 triệu xe máy) gây áp lực khủng khiếp lên môi trường và giao thông.

Mô hình “hệ thống của các hệ thống” (System of Systems).

Phân tích về bối cảnh này, PGS.TS Phạm Trần Vũ, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách Khoa (ĐHQG-HCM) cho rằng, một đô thị thông minh cần được nhìn nhận như “hệ thống của các hệ thống” (System of Systems), trong đó bài toán cốt lõi không nằm ở từng thiết bị riêng lẻ mà ở khả năng tích hợp và vận hành đồng bộ trong môi trường luôn biến động. Ông chỉ rõ những thách thức khổng lồ về mặt kỹ thuật: sự khác biệt về chuẩn, cấu trúc dữ liệu và độ trễ thời gian giữa nhiều cấp, nhiều ngành khác nhau.

Theo PGS.TS Phạm Trần Vũ, để siêu đô thị vận hành trơn tru, Thành phố cần giải quyết được bài toán tích hợp dữ liệu, đảm bảo tính “đúng - đủ - kịp thời”, xử lý nhiễu và duy trì độ tin cậy ở quy mô lớn. Ông nhấn mạnh một bài học kinh nghiệm quan trọng: “Không bắt đầu từ công nghệ, mà phải bắt đầu từ bài toán cốt lõi của hệ thống đô thị”. Cách tiếp cận bền vững phải là triển khai “nhỏ - nhanh - mở rộng” trên nền tảng kiến trúc và dữ liệu thống nhất.

PGS.TS Phạm Trần Vũ, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách Khoa chia sẻ tại hội thảo gần đây.

Hiện thực hóa tư duy này, TP Hồ Chí Minh đã chính thức thay thế kiến trúc chính quyền điện tử bằng khung kiến trúc số thành phố dựa trên dữ liệu (Quyết định số 3616/QĐ-UBND). Điểm đột phá nhất chính là chiến lược “AI First” - ưu tiên ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tự động hóa tối đa quy trình nghiệp vụ, giải phóng sức lao động cho cán bộ công chức.

PGS.TS Phạm Trần Vũ phân tích rằng, việc ra quyết định trong một hệ thống phức tạp, nhiều mục tiêu đòi hỏi sự cân bằng tinh tế giữa AI và con người. AI sẽ hỗ trợ phân tích dữ liệu khổng lồ, như việc rà soát 12 triệu hồ sơ dữ liệu phương tiện giao thông mà lực lượng chức năng Thành phố vừa thực hiện, để cung cấp các dự báo chính xác giúp lãnh đạo ra quyết định nhanh nhưng vẫn đảm bảo cơ sở khoa học.

Trong khi đó, theo ông Nguyễn Kỳ Phùng, Trưởng ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh, khẳng định việc ứng dụng lý luận chính trị, khoa học xã hội và nhân văn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho quá trình hoạch định chính sách.

Theo ông, trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết 57, Thành phố phải chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy “đầu tư cho nghiên cứu” sang “đầu tư cho giá trị tạo ra từ nghiên cứu”. Các kết quả nghiên cứu không được phép nằm trên giấy mà phải trở thành luận cứ giải quyết các vấn đề “nóng” như quản trị siêu đô thị, chuyển đổi số khu vực công và chất lượng sống người dân.

Huy động “nguồn nhân lực mềm” từ mạng lưới chuyên gia

Một siêu đô thị không thể được quản trị tốt nếu thiếu đi trí tuệ của đội ngũ chuyên gia đa ngành. PGS.TS Vũ Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ cho rằng, Thành phố đang sở hữu một nguồn lực tri thức dồi dào với hơn 60 trường đại học và 149 viện nghiên cứu.

Chỉ riêng hệ thống Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh đã có hơn 6.400 cán bộ, giảng viên và nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, ông Hưng cũng thẳng thắn chỉ ra rằng, sự kết nối giữa chính quyền và đội ngũ này vẫn còn phân tán, mang tính sự vụ và thiếu cơ chế phối hợp linh hoạt.

Vị thế đầu tàu và thách thức siêu đô thị của TP Hồ Chí Minh năm 2025.

Để giải quyết vấn đề này, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng đề xuất xây dựng mạng lưới chuyên gia như một loại “nhân lực mềm” hỗ trợ quản trị thành phố. Mạng lưới này cần được tổ chức thành các tiểu ban chuyên sâu: Kinh tế đô thị; Hạ tầng - Giao thông; Môi trường và Biến đổi khí hậu; Quản trị công và Chuyển đổi số; Văn hóa - Xã hội; Dân tộc - Tôn giáo.

Ông nhấn mạnh: “Một mạng lưới chuyên gia được tổ chức tốt sẽ giúp huy động nhanh ý kiến khoa học, thực hiện phản biện độc lập và cung cấp các khuyến nghị chính sách kịp thời trước các vấn đề xã hội phát sinh nhanh chóng”.

Đồng quan điểm, ông Lê Thanh Minh, Phó Giám đốc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh kỳ vọng thông qua cơ chế liên kết “3 nhà” (Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp), Thành phố sẽ tạo ra không gian trao đổi học thuật và chính sách cởi mở. Nhà nước định hướng và tạo cơ chế; nhà khoa học cung cấp giải pháp; còn doanh nghiệp và các tổ chức xã hội tham gia ứng dụng và lan tỏa kết quả nghiên cứu.

Ông Lê Thanh Minh, Phó Giám đốc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh, chia sẻ tại hội thảo gần đây.

Sự kết hợp giữa hạ tầng thông minh theo định hướng của PGS.TS Phạm Trần Vũ và mạng lưới tri thức do PGS.TS Vũ Tuấn Hưng đề xuất được xem là một trong những yếu tố quan trọng để TP Hồ Chí Minh hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số. Thành phố không chỉ cần các thuật toán AI mạnh mẽ mà còn đòi hỏi những phân tích đa chiều về văn hóa, xã hội và an sinh nhằm bảo đảm các chính sách phát triển không phát sinh hệ lụy ngoài mong muốn.

Để triển khai hiệu quả Nghị quyết 57, TP Hồ Chí Minh đang từng bước định hình các hướng nghiên cứu trọng tâm gắn với nhu cầu thực tiễn, đồng thời hoàn thiện cơ chế phản biện khoa học theo hướng minh bạch, đa chiều. Đây được xem là nền tảng để xây dựng chính quyền số vận hành hiệu quả, trong đó chất lượng phục vụ người dân và mức độ hài lòng của xã hội trở thành thước đo quan trọng của quá trình chuyển đổi.

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang từng bước hỗ trợ cơ quan quản lý nâng cao hiệu quả điều hành đô thị.

Cuộc chuyển đổi mang tính cấu trúc trong phương thức phát triển của TP Hồ Chí Minh đã bắt đầu rõ nét, khi tri thức và dữ liệu dần trở thành nguồn lực cốt lõi. Không còn là những khái niệm mang tính định hướng, khoa học công nghệ và chuyển đổi số đang trực tiếp tham gia vào quá trình vận hành nền kinh tế, từng bước hình thành một “trung tâm số” năng động, có sức lan tỏa trong phạm vi cả nước.

Bài cuối: Tháo gỡ “điểm nghẽn” thương mại hóa khoa học công nghệ

Bài và ảnh: Lưu Niệm/Báo Tin tức và Dân tộc