Tổng Kiểm toán nhà nước: Giữ vững vĩ mô, tháo gỡ các rào cản, thách thức cho tăng trưởng bền vững

Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa phát biểu thảo luận tại Tổ sáng 18/10. Ảnh: N. TRƯỜNG

Giải “bài toán kép”: vừa tăng trưởng, vừa giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô

Sáng 18/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, các đại biểu Quốc hội thảo luận tại Tổ về tình hình thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2026 và dự kiến kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027.

Nhìn lại kết quả, thành tựu kinh tế - xã hội năm 2026, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đánh giá, cử tri và nhân dân rất vui mừng trước kết quả về phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh thế giới liên tục điều chỉnh giảm các chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế, thương mại và đầu tư thì nước ta lại đạt được những kết quả hết sức phấn khởi. Tăng trưởng GDP 9 tháng đầu năm đạt 9,01%, dự kiến phấn đấu tăng trưởng cả năm đạt 10%, với tốc độ tăng trưởng quý IV dự kiến đạt 12,5%.

Theo Tổng Kiểm toán nhà nước, tín hiệu đáng mừng nhất qua các số liệu này là: Tốc độ tăng trưởng kinh tế tăng dần qua từng quý; tăng trưởng ở mức cao nhưng lạm phát vẫn được giữ trong ngưỡng kiểm soát. Quan trọng hơn, động lực tăng trưởng đã lan tỏa rộng rãi đến mọi thành phần trong nền kinh tế.

Thành tích tăng trưởng ghi nhận sự cải thiện rõ rệt tại 34 tỉnh, thành phố so với các năm trước; trong đó, có 12 địa phương đạt mức tăng trưởng hai con số.

Tăng trưởng kinh tế nhanh đến từ cả 3 khu vực: công nghiệp - xây dựng, nông - lâm - thủy sản và dịch vụ; cũng như từ cả 3 thành phần kinh tế quan trọng: kinh tế nhà nước, khu vực tư nhân và khu vực FDI.

Các động lực truyền thống như đầu tư, xuất khẩu, tiêu dùng được phát huy tối đa và đóng góp tích cực cho kết quả tăng trưởng. Các động lực mới như đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số từng bước khẳng định vai trò. Thu ngân sách tăng mạnh, nguồn lực được khơi thông; gần 5.000 dự án tồn đọng kéo dài đang từng bước được làm "sống lại" với quy mô hàng triệu tỷ đồng; thu hút đầu tư tiếp tục là điểm sáng, kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa tăng nhanh.

“Điểm cốt lõi là chúng ta đã giải được bài toán kép: vừa tăng trưởng, vừa giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, trong điều kiện hết sức khắc nghiệt từ đầu năm 2026, những yếu tố tác động bất lợi từ bên ngoài nền kinh tế như chiến tranh, xung đột vũ trang, đứt gãy chuỗi cung ứng, giá năng lượng leo thang…" - Tổng Kiểm toán nhà nước nhấn mạnh.

Lấy cải cách mạnh mẽ bên trong để ứng phó với tác động bất lợi bên ngoài

Dấu ấn nổi bật khác được Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa nhấn mạnh là chúng ta đã vượt qua thách thức nhờ những cách làm riêng biệt, sáng tạo: Lấy cải cách mạnh mẽ bên trong để bù đắp cho những yếu tố tác động bất lợi bên ngoài. Đây là yếu tố quan trọng để đất nước ta đạt được những kết quả này.

Trong đó, Tổng Kiểm toán nhà nước nhấn mạnh 4 điểm nổi bật.

Thứ nhất là, đẩy nhanh, mạnh, toàn diện việc thể chế hóa theo hướng sửa đổi, bổ sung, ban hành kịp thời, đầy đủ, đồng bộ các chính sách pháp luật. “Việc hoàn thiện thể chế không chỉ giải quyết những điểm nghẽn, nút thắt được nhận diện trước mắt, quan trọng hơn, hệ thống pháp luật được hoàn thiện thời gian qua còn đáp ứng yêu cầu kiến tạo phát triển, chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển” – Tổng Kiểm toán nhà nước đánh giá.

Quang cảnh Phiên thảo luận Tổ. Ảnh: N. TRƯỜNG

Thứ hai là, ngay sau sắp xếp tổ chức, bộ máy, chúng ta đã đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền, cắt giảm điều kiện kinh doanh, các ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Theo báo cáo của Chính phủ, chúng ta đã bãi bỏ 56 và sửa đổi 14 ngành nghề kinh doanh có điều kiện; đơn giản hóa 673 thủ tục hành chính; cắt giảm 697 thủ tục hành chính và 1.754 điều kiện kinh doanh. Đây là kết quả hết sức ấn tượng.

Đến nay, các Bộ chỉ còn giữ không quá 30% thủ tục hành chính (đạt mức tương đương các nước OECD) và đã cắt giảm 53% thời gian và 55% chi phí tuân thủ.

Thứ ba là, sự kết hợp hài hòa, nhuần nhuyễn, có hiệu quả các chính sách vĩ mô, đặc biệt là chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ. Tổng Kiểm toán nhà nước phân tích, trong bối cảnh thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số, chính sách tài khóa vừa nới lỏng để kích cầu với hàng loạt các chính sách miễn, giảm, gia hạn thuế, phí, vừa hỗ trợ sản xuất kinh doanh, bảo vệ nền nền tảng sản xuất của đất nước trong bối cảnh chịu tác động bất lợi của kinh tế thế giới; đồng thời vẫn bảo đảm thu ngân sách nhà nước năm 2026 tăng hơn 20% so với dự toán; bảo đảm nguồn thu phục vụ các nhiệm vụ chi.

Chính sách tiền tệ được điều hành thận trọng, linh hoạt, chặt chẽ trước yêu cầu đảm bảo cân bằng. Qua đó, chúng ta đã hóa giải thành công “bộ ba” mối quan hệ: lạm phát - tăng trưởng - ổn định tỷ giá, trong 9 tháng đầu năm.

Thứ tư là, sự đổi mới vững vàng, chắc chắn về phương thức lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành, quản lý nền kinh tế, đặc biệt là quản trị phát triển. Bên cạnh đường lối, chủ trương đúng đắn, mang tính chất đổi mới tư duy, tầm nhìn chiến lược, nhất là Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và 11 Nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị, Tổng Kiểm toán nhà nước chỉ ra 2 chuyển đổi lớn rõ rệt.

Đó là, coi trọng và tạo chuyển biến căn bản trong khâu tổ chức thực hiện cácNghị quyết, các chủ trương, kế hoạch, chiến lược của Đảng, Quốc hội, Chính phủ. Nghị quyết ban hành đến đâu được thể chế hóa và có kế hoạch hành động, triển khai thực hiện đến đó; gắn liền với tăng cường kiểm tra, giám sát.

Đồng thời, việc đánh giá, sắp xếp, bố trí, sử dụng cán bộ được thực hiện nghiêm túc, thực chất,dựa trên năng lực và kết quả thực hiện nhiệm vụ được lượng hóa cụ thể.

Cùng với đó, các nhiệm vụ được triển khai quyết liệt, khẩn trương, nhất là trong việc triển khai các dự án đầu tư công mang tính chất động lực. Qua đó, tạo ra những chuyển biến rất tích cực và rõ nét; chứng minh cho những chủ trương đúng đắn và cho thấy rõ sự thay đổi về cách thức tổ chức triển khai thực hiện hiệu quả hơn.

Kiểm soát lạm phát, tạo đột phá về tăng trưởng

Bên cạnh những kết quả tích cực, Tổng Kiểm toán nhà nước cũng thẳng thắn chỉ ra, nền kinh tế vẫn đứng trước nhiều khó khăn, thách thức không nhỏ.

Một trong những thách thức đặt ra trước mắt và trong trung hạn đó là ổn định kinh tế vĩ mô, trong đó, trọng tâm hàng đầu là kiểm soát lạm phát trong hành trình hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số liên tục, bền vững.

Tổng Kiểm toán nhà nước phân tích, tăng trưởng cao luôn đi kèm áp lực về cầu kéo và phí đẩy là rất lớn, nhất là trong bối cảnh những yếu tố tác động bên ngoài dẫn đến chi phí do nhập khẩu lạm phát vào không hề nhỏ.

Bên cạnh đó, dư địa cho điều hành chính sách vĩ mô hiện đang thu hẹp khi phải cân bằng giữa hai mục tiêu: vừa tăng trưởng kinh tế vừa phải kiểm soát được lạm phát. Chính sách tài khóa đã nới lỏng mạnh để hỗ trợ tăng trưởng, chính sách tiền tệ phải đảm bảo sự thận trọng, chặt chẽ để kiểm soát lạm phát, tránh nguy cơ lạm phát vượt ngưỡng 5%. “Chúng ta nhất định phải thành công trong bảo đảm mục tiêu vừa tăng trưởng kinh tế cao vừa kiểm soát được lạm phát” – Tổng Kiểm toán nhà nước nhấn mạnh.

Tháo gỡ các rào cản tăng trưởng, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn

Tổng Kiểm toán nhà nước cũng nhấn mạnh yêu cầu giải quyết ba vấn đề mà các địa phương đang phải đối mặt, để hỗ trợ cho tăng trưởng.

Đó là vấn đề nguồn cung và giá vật liệu xây dựng. Tình trạng thiếu hụt và tăng giá vật liệu xây dựng đang ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ, chi phí của các dự án đầu tư công và đầu tư tư nhân. Đây là bài toán quốc gia phải có lời giải trong ngắn hạn.

Thứ hai là, chi phí và nguồn nhân lực. Tổng Kiểm toán nhà nước chỉ ra, hiện nay, lợi thế lao động giá rẻ không còn khi thị trường đang thiếu hụt cả lao động phổ thông lẫn lao động kỹ thuật, giá nhân công tăng cao, nhất là khi triển khai đồng loạt các đại dự án, thu hút lượng lớn lao động.

Thứ ba là, khả năng tiếp cận vốn. Theo Tổng Kiểm toán nhà nước, lãi suất cho vay leo thang, chi phí tài chính tăng cao làm gia tăng chi phí cho tăng trưởng đang “bào mòn” sức khỏe và năng lực sản xuất, cạnh tranh của doanh nghiệp; trong khi các chính sách về miễn giảm thuế của Nhà nước cần có thời gian mới phát huy được tác dụng.

Tổng Kiểm toán nhà nước nhấn mạnh, trong điều kiện vừa đảm bảo mục tiêu tăng trưởng nhanh vừa kiểm soát lạm phát thì nguồn cung tiền cần kiểm soát chặt chẽ, tín dụng cần được phân bổ vào các mục đích sử dụng, các dự án đầu tư có hiệu quả, có sức lan tỏa cho tăng trưởng.

Đề cập đến vấn đề hiệu quả sử dụng vốn đầu tư, Tổng Kiểm toán nhà nước chỉ ra thực tế, nguồn lực cho tăng trưởng hai con số là hữu hạn, song trong trung hạn rất khó để cải thiện ICOR, nhất là trong bối cảnh hàng loạt dự án, siêu dự án đang được triển khai. “ICOR chỉ có thể thể giảm sau khi dự án đầu tư xong và dự án đi vào hoạt động có hiệu quả” - Tổng Kiểm toán nhà nước cho biết.

Vì vậy, Tổng Kiểm toán nhà nước đề xuất, cần đẩy nhanh ứng dụng công nghệ chuyển đổi số, cải cái mô hình và phương thức quản trị điều hành để nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng vốn.

Nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực công cho phát triển

Tổng Kiểm toán nhà nước cũng chỉ ra các nguy cơ về sử dụng vốn lãng phí, kém hiệu quả, tham nhũng, thất thoát vốn nhà nước do đầu tư vào các công trình dự án kém hiệu quả như: chất lượng kém, đội giá các yếu tố đầu vào, nâng giá khống; chậm tiến độ, chậm triển khai, dự án kéo dài dẫn đến gia tăng chi phí; chậm đưa công trình vào khai thác và sử dụng dẫn đến bỏ lỡ cơ hội phát triển.

Các đại biểu tham dự Phiên thảo luận. Ảnh: N. TRƯỜNG

Trong khi đó, Nhà nước đang phải vay một khối lượng rất lớn thông qua phát hành trái phiếu. Dự kiến, năm 2026, tổng số phát hành trái phiếu để trả nợ cũ và bù đắp bội chi khoảng 895.000 tỷ đồng và năm 2027 là khoảng 1,2 triệu tỷ đồng. Điều này dẫn đến chi phí cho tăng trưởng rất cao.

Bên cạnh đó, số nợ thuế vẫn ở mức cao, với trên 10% số thu nội địa, ảnh hưởng đến việc huy động vào ngân sách, tạo nguồn lực để giảm bớt khoản vay phát hành trái phiếu.

Đối với đầu tư công, Tổng Kiểm toán nhà nước lưu ý, cần nhìn nhận thực chất con số giải ngân đầu tư công. Số tạm ứng không phản ánh giá trị vật chất công trình hình thành đóng góp vào tăng trưởng, tiềm ẩn rủi ro lãng phí, chiếm dụng vốn. “Chúng ta phải nhìn nhận về góc độ lãng phí và những rủi ro trong tạm ứng. Giải ngân vốn đầu tư công thực chất và gắn liền với hiệu quả, tiết kiệm cho ngân sách” - Tổng Kiểm toán nhà nước nhấn mạnh.

Một bất cập khác được Tổng Kiểm toán nhà nước phản ánh là tình trạng thất thu thuế. Qua kiểm toán chuyên đề về quản lý sử dụng thuế, Tổng Kiểm toán nhà nước chỉ ra thực tế: Có những hệ sinh thái lập lên chỉ để mua bán hóa đơn, hợp pháp hóa các chi phí của doanh nghiệp để khấu trừ thuế VAT đầu vào. Có những doanh nghiệp chỉ tồn tại khoảng 3-9 tháng.

Tổng Kiểm toán nhà nước đề nghị Bộ Tài chính cần phân tích kỹ lưỡng loại hình doanh nghiệp này, nhất là nhóm doanh nghiệp bỏ địa chỉ kinh doanh, tạm ngừng hoạt động…

Cùng với đó, Tổng Kiểm toán nhà nước đề nghị tập trung xử lý dứt điểm các dự án tồn đọng kéo dài. Việc giải quyết căn bản, làm “sống lại” các dự án này sẽ biến thành nguồn lực phát triển thực sự cho năm 2027.

Cơ cấu lại thị trường tài chính và thị trường bất động sản

Liên quan đến thị trường tài chính, Tổng Kiểm toán nhà nước chỉ ra thực tế, quy mô, cấu trúc thị trường đang rất lệch, khi gánh nặng cung ứng vốn trung và dài hạn phụ thuộc quá lớn vào hệ thống ngân hàng (tỷ lệ tín dụng/GDP đạt 140%), trong khi kênh trái phiếu doanh nghiệp chỉ chiếm 9,1% GDP. Tỷ lệ tiết kiệm nội địa thấp hơn so với tỷ lệ đầu tư trên GDP là một cấu trúc không hợp lý, không hỗ trợ cho tăng trưởng dài hạn. Trong khi các dòng vốn mới, các nguồn tài chính thế hệ mới, như các quỹ đầu tư, trái phiếu quốc tế, các phương thức tài trợ rất phổ biến trong tài trợ dự án quốc tế thì chúng ta đang rất hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu cần cấu trúc lại thị trường tài chính.

Đối với thị trường bất động sản, theo Tổng Kiểm toán nhà nước, đây là thị trường tài sản lớn nhất và đang trải qua quá trình điều chỉnh để đưa giá nhà về giá trị thực. Đây là điều cần thiết để tái cấu trúc nguồn cung và sàng lọc các nhà đầu tư, đáp ứng nhu cầu nhà ở của xã hội. Tuy nhiên, sự điều chỉnh này cũng dẫn đến sự trầm lắng và mất thanh khoản kéo dài của thị trường bất động sản có thể gây tác động không nhỏ đến hệ thống tín dụng, tác động đến nguồn thu và việc triển khai các dự án.

Đây là những vấn đề cần quan tâm trong quá trình điều hành nền kinh tế để chúng ta quyết tâm đi một hành trình dài đảm bảo tăng trưởng liên tục hai con số - Tổng Kiểm toán nhà nước nhấn mạnh.

N. HỒNG