Tọa đàm 'Phòng chống thuốc lá lậu, thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới'

Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân chủ trì tọa đàm. Ảnh: Dân Chủ

Thị trường bán lẻ - đầu ra ổn định nuôi hàng lậu tồn tại

Tọa đàm tập trung vào các nội dung chủ yếu: Siết chế tài ở khâu bán lẻ để chặn đầu ra thuốc lá lậu; phòng chống thuốc lá lậu, cần mức phạt đủ sức răn đe đối với hành vi buôn bán nhỏ lẻ; đề xuất tăng nặng mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu.

Cũng tại chương trình tọa đàm, các đại biểu tập trung làm rõ một vấn đề nổi lên trong thực tiễn hiện nay: Thuốc lá lậu không chỉ là câu chuyện của biên giới hay các tuyến vận chuyển lớn, mà đang bám rễ dai dẳng tại thị trường nội địa, đặc biệt ở khâu bán lẻ - nơi quyết định đầu ra của hàng lậu và cũng là mắt xích cần được siết chặt bằng công cụ pháp lý đủ mạnh.

Phát biểu đề dẫn tọa đàm, Đại tá Nguyễn Thanh Bình cho biết: “Chương trình được tổ chức xuất phát từ yêu cầu cấp bách của thực tiễn. Trong giai đoạn hiện nay, hoạt động buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, có những diễn biến mới, ảnh hưởng đến an ninh trật tự xã hội”. Theo đồng chí, tọa đàm nhằm lắng nghe những phân tích, đánh giá về thực trạng thị trường thuốc lá lậu, đặc biệt ở khâu bán lẻ; nhận diện những thuận lợi, vướng mắc trong công tác phòng, chống thuốc lá lậu; từ đó đề xuất các kiến nghị hoàn thiện hành lang pháp lý đáp ứng yêu cầu đấu tranh trong tình hình mới.

Các đại biểu tham dự tọa đàm. Ảnh: Dân Chủ

Một trong những nội dung trung tâm của tọa đàm là tham luận của Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, về khảo sát thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu tại 4 khu vực. Khảo sát được thực hiện bởi Ban Thanh niên Công an và Chi cục Quản lý thị trường tại tỉnh An Giang, thành phố Cần Thơ, thành phố Đà Nẵng và tỉnh Khánh Hòa, với mục tiêu đi sâu tìm hiểu động cơ thực sự của các nhà bán lẻ thuốc lá lậu, thay vì chỉ dừng lại ở việc xem xét mức độ hiểu biết pháp luật.

Kết quả khảo sát cho thấy một thực tế đáng chú ý: Hành vi bán thuốc lá lậu tại khâu bán lẻ không chủ yếu xuất phát từ thiếu hiểu biết. Ngược lại, ở nhiều địa bàn, người bán biết khá rõ rủi ro pháp lý, biết có kiểm tra, xử phạt, thậm chí biết về nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng, nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh vì lợi ích kinh tế. Tại thành phố Cần Thơ, 97,9% người bán được khảo sát cho biết họ biết quy định xử phạt, 95,2% nhận biết rủi ro hàng giả từ Campuchia, song số điểm bán thuốc lá lậu vẫn lên tới 3.030 trên tổng mẫu 3.035, tương đương khoảng 99,8%. Điều đó cho thấy khoảng cách rất lớn giữa nhận thức pháp luật và hành vi thực tế.

Khảo sát cũng chỉ ra rằng yếu tố cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh là hai nguyên nhân mang tính quyết định. Tại 3 trong 4 địa phương khảo sát, yếu tố cầu chiếm tỷ trọng cao nhất: Người bán vẫn bán vì còn khách hỏi mua, còn đầu ra, còn lợi nhuận. Ở tỉnh Khánh Hòa, động cơ đến từ cầu thị trường chiếm hơn 70%; tại hai thành phố Đà Nẵng và Cần Thơ ở mức xấp xỉ 50%; tại tỉnh An Giang cũng ở mức đáng kể khoảng 38%. Nhiều người bán cho rằng “ít thấy bị xử phạt” hoặc “mức xử phạt còn thấp”, cho thấy bài toán mà họ cân nhắc thực chất là tương quan lợi ích - chi phí vi phạm, chứ không đơn thuần là vấn đề hiểu hay không hiểu luật.

Từ kết quả này, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh: Tăng mức xử phạt hành chính là giải pháp cấp thiết, bởi về bản chất kinh tế, phải đẩy “chi phí vi phạm” cao hơn “lợi nhuận kỳ vọng” thì mới có thể thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Theo đồng chí, cùng với sửa chế tài, cần tăng hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện và xử lý là có thật, thường xuyên và liên tục.

Khung pháp lý hiện hành chưa đủ sức chặn khâu bán lẻ

Nhiều ý kiến tại tọa đàm cho rằng, sau hơn 10 năm triển khai Chỉ thị số 30/CT-TTg ngày 30/9/2014 của Thủ tướng Chính phủ “Về việc tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá”, tình hình buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá đã được kiềm chế ở nhiều khâu, nhưng khâu bán lẻ vẫn là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm.

Đồng chí Đặng Văn Dũng, Phó chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cho biết: “Từ năm 2014 - 2025, các bộ, ngành, lực lượng chức năng và địa phương đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu các loại, hơn 388 tấn lá thuốc lá và hơn 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Tuy nhiên, theo đồng chí Đặng Văn Dũng, công tác chống buôn lậu thuốc lá hiện vẫn còn nhiều tồn tại: “Sự chỉ đạo ở một số nơi chưa bám sát thực tiễn; đối tượng vi phạm ngày càng manh động, tinh vi; hoạt động trên không gian mạng nổi lên mạnh hơn; thể chế và các quy định pháp luật xử lý hành vi buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá chưa đầy đủ, chưa đồng bộ và chưa theo kịp thực tiễn”. Đồng chí cho biết, Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5/2026, trong đó có nội dung quan trọng là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, nhất là với các hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp xã, phường, đặc khu với công tác chống buôn lậu trên địa bàn.

Các đại biểu phát biểu tham luận tại tọa đàm. Ảnh: Dân Chủ

Ở góc độ pháp lý, đồng chí Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, tại Việt Nam, thuốc lá nhập lậu được xếp vào nhóm hàng cấm; pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế “xử phạt kép”, gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy vậy, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện nay chỉ từ 1 - 3 triệu đồng; trong khi ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật. Theo bà, mức phạt hiện hành của Việt Nam còn thấp nếu so với một số nước trong khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một loại “chi phí vận hành” của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.

Từ đó, đồng chí Phan Minh Thủy đề xuất sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP ngày 26/8/2020 của Chính phủ về “Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng”, theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn hiện nay, trên nguyên tắc số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay.

Các đại biểu thảo luận, thống nhất đề xuất tăng mạnh mức xử phạt, đưa chính sách mới vào thực thi sớm. Ảnh: Dân Chủ

Đề xuất tăng mạnh mức xử phạt, đưa chính sách mới vào thực thi sớm

Một trong những phát biểu đáng chú ý nhất tại tọa đàm là của đồng chí Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam. Dẫn số liệu của Bộ Tài chính, đồng chí cho biết thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 - 6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và giảm khả năng cạnh tranh. Theo đồng chí, mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1 - 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/1 bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe.

Từ thực tiễn đó, đồng chí Lê Thị Duyên Hải kiến nghị cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP ngày 26/8/2020 của Chính phủ về “Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng” và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần mức hiện tại, để các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên. Đồng chí cũng nhấn mạnh chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1/1/2027.

Đại tá Nguyễn Tiến Mão, Phó Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm Bộ đội Biên phòng phát biểu tại tọa đàm. Ảnh: Chiến Thắng

Cùng mạch đề xuất này, đồng chí Lê Đức Tuấn, Phó Trưởng phòng Tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan cho rằng, cần tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu và đưa vào thực thi sớm ngay trong năm nay, trước khi chính sách tăng thuế thuốc lá có hiệu lực từ đầu năm 2027. Theo đồng chí, đây là biện pháp tác động trực tiếp đến hành vi người bán, từ đó giảm đáng kể nguồn cung thuốc lá lậu trên thị trường nội địa.

Ở góc độ doanh nghiệp ngành thuốc lá hợp pháp, đồng chí Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho rằng, điều đáng lo ngại hiện nay là hàng lậu tiếp tục len lỏi vào nội địa, gây thất thu ngân sách, làm méo mó cạnh tranh và ảnh hưởng nghiêm trọng tới doanh nghiệp chân chính. Đồng chí nhấn mạnh cần nâng mức xử phạt đối với các hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ thuốc lá nhập lậu theo hướng nghiêm khắc hơn, tương xứng với tính chất vi phạm và lợi nhuận bất hợp pháp mà các đối tượng thu được; đồng thời áp dụng nghiêm các biện pháp bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, đình chỉ kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép theo quy định. Đặc biệt, đồng chí kiến nghị giám sát chặt chẽ khâu bán lẻ, bởi nếu các điểm bán không dám bày bán, không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc, thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn lại.

Ngoài ra, đồng chí Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương cũng cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, sửa đổi, bổ sung quy định theo hướng xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay, đồng thời nâng mức xử phạt hành chính để tăng sức răn đe.

Phát biểu tại tọa đàm, Đại tá Nguyễn Tiến Mão, Phó Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm Bộ đội Biên phòng cho biết, tình hình buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá qua biên giới vẫn diễn biến phức tạp, với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, kết hợp cả vận chuyển truyền thống và lợi dụng không gian mạng, thương mại điện tử để tiêu thụ. Các đối tượng triệt để lợi dụng địa bàn biên giới rộng, nhiều đường mòn, lối mở, chênh lệch giá và lợi nhuận cao để hoạt động, gây khó khăn cho công tác đấu tranh. Đồng chí nhấn mạnh, để nâng cao hiệu quả phòng, chống thuốc lá lậu, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng đồng bộ, tăng thẩm quyền cho lực lượng chức năng, đẩy mạnh phối hợp liên ngành, ứng dụng công nghệ trong kiểm soát, đồng thời nâng cao nhận thức của người dân, góp phần phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Vĩnh Nguơn, Bộ đội Biên phòng tỉnh An Giang kiểm tra tang vật gồm 3.750 gói thuốc lá ngoại nhập lậu do đơn vị bắt giữ vào ngày 4/1/2019. Ảnh: Dân Chủ

Tập trung vào khâu bán lẻ để chặn đầu ra của hàng lậu

Từ các tham luận và ý kiến trao đổi tại tọa đàm có thể thấy một điểm thống nhất rõ ràng: Muốn ngăn chặn thuốc lá lậu hiệu quả, không thể chỉ tập trung vào biên giới hay khâu vận chuyển, mà phải xử lý trúng và mạnh vào thị trường bán lẻ - nơi hàng lậu được tiêu thụ, quay vòng lợi nhuận và tiếp tục nuôi sống cả chuỗi vi phạm phía sau.

Thông điệp xuyên suốt được các đại biểu nhấn mạnh là: Mức xử phạt hiện nay chưa đủ mạnh để làm thay đổi hành vi, trong khi khảo sát thực tế đã cho thấy người bán lẻ vẫn sẵn sàng vi phạm nếu lợi ích đủ lớn và rủi ro bị xử lý chưa đủ nặng. Vì vậy, việc sớm sửa đổi chính sách theo hướng tăng mạnh mức xử phạt, tăng tần suất kiểm tra, siết khâu bán lẻ và đưa chế tài mới vào thực thi sớm ngay trong năm 2026 được xem là yêu cầu cấp thiết, nhằm chủ động kiểm soát thị trường trước thời điểm tăng thuế thuốc lá từ ngày 1/1/2027.

Dân Chủ