Tiếp tục đưa con người chạm tới Mặt trăng

Trong bối cảnh đó, việc Cơ quan Hàng không và vũ trụ Mỹ (NASA) chuẩn bị triển khai sứ mệnh Artemis II, chuyến bay có người lái hướng tới Mặt trăng sau hơn nửa thế kỷ, không chỉ mang ý nghĩa khoa học - công nghệ, mà còn phản ánh chuyển dịch trong tư duy chiến lược toàn cầu, khi các nước lớn ngày càng coi vũ trụ là không gian phát triển và cạnh tranh mới, gắn với sức mạnh tổng hợp quốc gia trong thời đại số.

Theo NASA, Artemis II đánh dấu lần đầu tiên kể từ chương trình Apollo (1969-1972), con người quay trở lại quỹ đạo Mặt trăng. Khác với các sứ mệnh mang tính biểu tượng trước đây, Artemis II được thiết kế như bước đi mang tính hệ thống, mở đường cho sự hiện diện lâu dài của con người ngoài Trái đất, qua đó định hình một giai đoạn mới khi vũ trụ trở thành không gian phát triển và cạnh tranh chiến lược.

Nhu cầu chiến lược

Chương trình Apollo có thể coi là một biểu tượng của cuộc cạnh tranh Mỹ - Liên Xô trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh (1947-1991). Thành công của Apollo 11 năm 1969, với việc lần đầu tiên đưa các phi hành gia đặt chân lên Mặt trăng, không chỉ là bước tiến vượt bậc về khoa học – công nghệ, mà còn phản ánh vai trò của khoa học trong việc khẳng định vị thế quốc gia trên trường quốc tế. Tuy nhiên, sau giai đoạn đó, động lực chinh phục Mặt trăng dần suy giảm. Chuyến bay Apollo 17 năm 1972 khép lại kỷ nguyên Apollo, khi các ưu tiên chiến lược của Mỹ chuyển sang những lĩnh vực khác, trong đó có phát triển kinh tế - xã hội và cạnh tranh địa chính trị trên Trái đất.

Bước sang thế kỷ XXI với sự trỗi dậy của các nước lớn, nhu cầu tìm kiếm nguồn tài nguyên mới và sự phát triển của công nghệ đã khiến Mặt trăng một lần nữa trở thành “trọng tâm chiến lược”. Chương trình Artemis, được khởi động từ năm 2017, phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy “chinh phục biểu tượng” sang “hiện diện và khai thác lâu dài”. Trong logic này, việc quay trở lại Mặt trăng không còn chỉ nhằm khẳng định vị thế, mà còn phục vụ các mục tiêu dài hạn như phát triển kinh tế không gian, mở rộng không gian sinh tồn và chuẩn bị cho các sứ mệnh liên hành tinh.

Trong khi đó, các nước khác cũng đang đẩy mạnh hiện diện trên Mặt trăng. Trung Quốc triển khai chương trình Hằng Nga (Chang’e) với lộ trình rõ ràng từ thăm dò đến xây dựng cơ sở hạ tầng, hướng tới mục tiêu đưa người lên Mặt trăng trước năm 2030 và thiết lập Trạm Nghiên cứu Mặt trăng quốc tế (ILRS) tại khu vực cực Nam trong thập niên 2030. Nga, dù gặp nhiều thách thức, vẫn tìm cách khôi phục năng lực thám hiểm thông qua các sứ mệnh Luna mới và tăng cường hợp tác với Trung Quốc trong khuôn khổ ILRS, bao gồm cả các kế hoạch xây dựng hạ tầng năng lượng phục vụ hiện diện lâu dài trên Mặt trăng.

Bên cạnh đó, Ấn Độ nổi lên như nhân tố đáng chú ý với cách tiếp cận chi phí thấp nhưng hiệu quả cao. Thành công của sứ mệnh Chandrayaan-3 vào tháng 8/2023, khi tàu đổ bộ hạ cánh thành công gần khu vực cực Nam Mặt trăng, đã đưa Ấn Độ trở thành một trong số ít quốc gia đạt được năng lực hạ cánh mềm trên Mặt trăng. Đáng chú ý, chương trình không gian của Ấn Độ được triển khai với chi phí tương đối thấp, thậm chí thấp hơn các bộ phim bom tấn không gian của Hollywood như “Gravity” (100 triệu USD), “The Martian” (108 triệu USD) và "Liên vì sao" (165 triệu USD).

Sứ mệnh then chốt

Theo NASA, Artemis II là chuyến bay có người lái đầu tiên trong chương trình Artemis, dự kiến được phóng vào tháng 4/2026 từ Trung tâm vũ trụ Kennedy. Sứ mệnh sử dụng tên lửa Space Launch System (SLS) kết hợp với tàu vũ trụ Orion, đưa phi hành đoàn gồm bốn người bay theo quỹ đạo tự do trở về (free-return trajectory) quanh Mặt trăng và quay về Trái đất trong khoảng 10 ngày.

Khác với các sứ mệnh Apollo trước đây, Artemis II không nhằm mục tiêu hạ cánh, mà tập trung kiểm chứng toàn diện các hệ thống then chốt: Hỗ trợ sự sống, điều hướng, liên lạc, khả năng tái nhập khí quyển với tốc độ lên tới khoảng 40.000 km/h, nhanh nhất trong lịch sử các chuyến bay có người lái.

Thành phần phi hành đoàn phản ánh xu hướng quốc tế hóa và đa dạng hóa trong thám hiểm không gian. Phi hành đoàn gồm bốn thành viên: Chỉ huy Reid Wiseman, phi công Victor Glover, chuyên gia nhiệm vụ Christina Koch và chuyên gia nhiệm vụ - phi hành gia thuộc Cơ quan vũ trụ Canada Jeremy Hansen. Nếu thành công, Victor Glover sẽ là phi hành gia da màu đầu tiên, Christina Koch là nữ phi hành gia đầu tiên, và Jeremy Hansen là phi hành gia không phải công dân Mỹ đầu tiên bay tới vùng lân cận Mặt trăng.

Tuy nhiên, sứ mệnh đối mặt với nhiều thách thức kỹ thuật, như vấn đề lớp chắn nhiệt của tàu Orion hay các trục trặc liên quan hệ thống đẩy. Việc trì hoãn từ năm 2025 sang 2026 cho thấy mức độ phức tạp và rủi ro cao của các sứ mệnh không gian sâu, đồng thời phản ánh yêu cầu ngày càng nghiêm ngặt về an toàn và độ tin cậy.

Bước đệm cho tham vọng không gian

Theo NASA, trong tổng thể chương trình Artemis, Artemis II giữ vai trò “cầu nối” giữa thử nghiệm và triển khai thực tiễn. Thành công của sứ mệnh này sẽ tạo tiền đề cho Artemis III, dự kiến đưa con người trở lại bề mặt Mặt trăng, cũng như các sứ mệnh tiếp theo nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng không gian.

Một trong những dự án quan trọng là trạm quỹ đạo Mặt trăng Lunar Gateway, được kỳ vọng trở thành “trung tâm trung chuyển” cho các hoạt động nghiên cứu, tiếp vận và hỗ trợ sứ mệnh. Cùng với đó, việc khai thác nguồn tài nguyên tại cực Nam Mặt trăng, đặc biệt là nước băng, được xem là chìa khóa để phát triển nhiên liệu và duy trì sự hiện diện lâu dài.

Về dài hạn, Artemis hướng tới mục tiêu chiến lược là Sao Hỏa, bước tiếp theo trong hành trình mở rộng không gian sống của loài người. Trong tầm nhìn này, Mặt trăng đóng vai trò như một “phòng thí nghiệm tự nhiên”, nơi các công nghệ và mô hình vận hành được thử nghiệm trước khi triển khai ở quy mô lớn hơn.

Các thí nghiệm sinh học và y sinh học trên Artemis II, cũng như việc triển khai các vệ tinh nhỏ nghiên cứu môi trường không gian, sẽ cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc bảo đảm an toàn cho con người trong các sứ mệnh dài ngày. Điều này cho thấy sự chuyển dịch từ khám phá đơn lẻ sang xây dựng năng lực tổng thể.

Cuộc đua mới

Theo Giáo sư luật hàng không và vũ trụ Michelle L.D. Hanlon, Đại học Mississippi, Artemis II không thể tách rời bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, đặc biệt là giữa Mỹ và Trung Quốc. Trong khi Mỹ thúc đẩy chương trình Artemis với cách tiếp cận mở và hợp tác, Trung Quốc cũng đang triển khai các sứ mệnh Mặt trăng và kế hoạch xây dựng căn cứ nghiên cứu quốc tế tại cực Nam Mặt trăng vào thập niên 2030.

Ông Hanlon đánh giá, sự song hành giữa hai cách tiếp cận, một bên là mô hình “liên minh mở”, một bên là mô hình “tập trung – dẫn dắt” cho thấy cạnh tranh không gian ngày nay không chỉ diễn ra ở cấp độ công nghệ, mà còn ở việc định hình luật chơi và cấu trúc quản trị trong không gian vũ trụ. Trong đó, các khuôn khổ như Artemis Accords đóng vai trò định hình các nguyên tắc khai thác và sử dụng không gian trong tương lai.

Đáng chú ý, khu vực tư nhân đang nổi lên, góp phần quan trọng trong cuộc đua này. Các doanh nghiệp như SpaceX hay Blue Origin không chỉ cung cấp công nghệ mà còn thúc đẩy hình thành “kinh tế Mặt trăng”, bao gồm khai thác tài nguyên, vận tải không gian và du lịch vũ trụ.

Những xu hướng này cho thấy không gian vũ trụ đang dần trở thành một “không gian cạnh tranh mới”, nơi các yếu tố công nghệ, kinh tế và địa chính trị đan xen chặt chẽ. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về xây dựng các cơ chế quản trị toàn cầu nhằm bảo đảm sử dụng không gian vì mục đích hòa bình và bền vững.

Artemis II đánh dấu bước chuyển quan trọng trong lịch sử chinh phục không gian của loài người. Nếu thành công, sứ mệnh này không chỉ mở ra khả năng quay trở lại Mặt Trăng, mà còn đặt nền móng cho một kỷ nguyên mới, trong đó không gian vũ trụ trở thành một phần không thể tách rời của chiến lược phát triển và cạnh tranh toàn cầu.

Trong dài hạn, việc thiết lập sự hiện diện của con người trên Mặt trăng sẽ không chỉ mang ý nghĩa khoa học, mà còn định hình lại cấu trúc quyền lực và lợi ích trong hệ thống quốc tế. Từ góc độ đó, Artemis II không chỉ là bước tiến công nghệ, mà còn phản ánh những chuyển động lớn trong trật tự thế giới đương đại.

Hoàng Thanh Tâm