Tiếp nối khát vọng vun đắp âm nhạc bác học Việt Nam

Nghệ sĩ Nhân dân Văn Hà (bên phải) chụp cùng nhạc sĩ Đỗ Nhuận vào tháng 5/1975. (Ảnh: TƯ LIỆU)

Những năm đầu thập niên 1960, khu văn công Cầu Giấy (Hà Nội) - mái nhà chung của Đoàn Ca múa Nhân dân Trung ương và nhiều đơn vị nghệ thuật, vẫn còn đậm nét thôn quê với những dãy nhà tranh, mái lá giữa cánh đồng. Chính từ nơi ấy, nhiều thế hệ nghệ sĩ đã trưởng thành, góp phần đặt nền móng cho nền nghệ thuật hàn lâm Việt Nam, trong đó có Nghệ sĩ Nhân dân Văn Hà.

Ngày 7/5/1964, Bộ Văn hóa ra quyết định thành lập Nhà hát Giao hưởng, Hợp xướng và Nhạc vũ kịch Việt Nam. Giữa khói lửa chiến tranh gian lao, dưới sự chỉ đạo của Vụ Văn hóa, Vụ Âm nhạc cùng sự giúp đỡ chân tình của các chuyên gia Triều Tiên, dàn nhạc giao hưởng và hợp xướng Việt Nam bắt đầu cất lên những giai điệu đầu tiên.

Từ các tác phẩm hợp xướng giàu sức sống như "Ru con", "Tiếng hát giữa rừng Pác Bó", "Du kích sông Thao"..., nền kịch hát hàn lâm Việt Nam từng bước vươn mình. Cột mốc lịch sử đánh dấu sự ra đời của vở nhạc kịch "Cô Sao" (nhạc sĩ Đỗ Nhuận sáng tác và dàn dựng) đã mở đường cho hàng loạt tác phẩm tiếp nối sau đó, như: "Núi rừng hãy lên tiếng", "Ruồi Trâu", "Bên bờ Krông Pa", "Người tạc tượng", cùng các vở vũ kịch "Chị Sứ", "Phá lao"... gây tiếng vang lớn cả trong và ngoài nước.

Nghệ sĩ Nhân dân Văn Hà. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Rời Đoàn Ca múa Nhân dân Trung ương, nghệ sĩ Văn Hà mang theo khát vọng cháy bỏng sang Liên Xô học về đạo diễn opera. Tại Viện Hàn lâm Nghệ thuật Quốc gia Moscow, tài năng của chàng thanh niên 30 tuổi nhanh chóng được khẳng định khi dàn dựng thành công nhiều trích đoạn kinh điển của thế giới, như: "Carmen", "Chiến tranh và Hòa bình", "Porgy and Bess", "Ruồi trâu"...

Dấu mốc đặc biệt trong quá trình học tập của ông là vào ngày 27/12/1965, khi Ban Giám đốc Nhạc viện mời ông dàn dựng trọn vẹn vở opera kinh điển "Pagliacci" của nhà soạn nhạc người Italy Ruggero Leoncavallo. Đêm diễn khép lại trong vỡ òa cảm xúc. Tấm bằng khen chính thức của Nhạc viện trân trọng ghi nhận: “Với vở diễn mà đồng chí Văn Hà đã dàn dựng trong luận án tốt nghiệp, đã thể hiện là một đạo diễn nhạc kịch tài năng, một sự sáng tạo xuất sắc, một vở diễn tràn đầy xúc cảm, để lại nhiều ấn tượng mạnh mẽ".

Trở về nước, trên cương vị Tổng đạo diễn, Phó Giám đốc Nhà hát Giao hưởng, Hợp xướng và Nhạc vũ kịch Việt Nam, Nghệ sĩ Nhân dân Văn Hà dành trọn tâm huyết xây dựng nền opera và nhạc kịch chuyên nghiệp nước nhà. Ông trực tiếp dàn dựng hơn 40 tác phẩm của Việt Nam và thế giới, trong đó có "Ruồi trâu", "Madame Butterfly", "Cô Sao", "Người tạc tượng", "Bông Sen", "Bên bờ Krông Pa", "Mùa xuân lên nương mùa xuân lên đường"...

Không chỉ dàn dựng các tác phẩm kinh điển, Nghệ sĩ Nhân dân Văn Hà còn luôn trăn trở về con đường phát triển của nhạc kịch Việt Nam. Ông ước vọng được đưa opera đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Trong hồi ký, ông từng đau đáu: “Nên chăng, nền nhạc kịch Việt Nam có thể tự điều chỉnh theo xu hướng phù hợp với tâm sinh lý và thẩm mỹ của quần chúng hôm nay? Tiếp thu cấu trúc khoa học của âm nhạc cổ điển bác học, rồi thổi vào đó cái hồn của những giai điệu dân tộc, thậm chí dung nạp cả nhịp điệu của Pop, Rock, Jazz..., để nhạc kịch vừa mang hơi thở thời đại, vừa đắm đuối mê say như các tích truyện tuồng, chèo, cải lương mà cha ông ta từng gầy dựng”.

Bác Hồ chụp ảnh cùng các nghệ sĩ. Trong ảnh, Nghệ sĩ Nhân dân Văn Hà là người ngồi hàng đầu từ phải sang. (Ảnh: TƯ LIỆU)

Sự cống hiến trọn đời ấy đã được tôn vinh trọn vẹn trong đánh giá của Hội đồng xét duyệt khi trao tặng Huân chương Lao động cho Nghệ sĩ Văn Hà - đạo diễn nhạc kịch đầu tiên đã có nhiều công lao đóng góp cho sự nghiệp âm nhạc bác học Việt Nam. Ông cũng là người đặt nền móng cho nền nhạc kịch và kịch hát Việt Nam khi đã luôn bền bỉ hoạt động trong nhiều lĩnh vực: đạo diễn, tác giả, đào tạo cho nhiều thế hệ trong cả nước.

Với người viết bài này, Nghệ sĩ Nhân dân Văn Hà không chỉ là một đạo diễn tài năng, mà còn là một người thầy, người chú giàu ân tình. Những năm tháng ở Đoàn Ca múa Nhân dân Trung ương, mẹ tôi - ca sĩ Tân Nhân, luôn coi ông như người em ruột thịt. Hai chị em từng chung một đội hình, cùng mang tiếng hát và vai diễn đi phục vụ nhân dân, chiến sĩ trên khắp mọi miền đất nước.

Người viết tâm sự: "Tròn 20 tuổi, khi còn là chiến sĩ ở chiến trường Cánh đồng Chum (Lào), tôi đã viết kịch bản âm nhạc “Mùa xuân tìm gặp người yêu”. Kịch bản ấy được nhạc sĩ Nguyễn Tài Tuệ phổ thành nhạc kịch, và chính đạo diễn Văn Hà là người đã tận tụy dàn dựng trên sân khấu Đoàn Ca nhạc Dân tộc Trung ương. Đó là chiếc cầu nối đầu tiên đưa một người lính trẻ như tôi chạm tay vào giấc mơ sáng tạo nghệ thuật".

Cách đây ít lâu, khi cùng nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân hoàn thành vở opera “Vầng trăng Him Lam”, câu đầu tiên người viết và nhạc sỹ nói với nhau là: "Giá mà có đạo diễn Văn Hà dàn dựng thì tuyệt vời biết mấy!". Nhưng rồi Đỗ Hồng Quân thở dài một tiếng: "Tiếc là năm nay chú đã 92 tuổi rồi. Nếu chú trẻ hơn vài tuổi, chắc chắn chú dàn dựng vở này sẽ là số một!".

Sự tiếc nuối ấy chất chứa nhiều xúc động, bởi ai cũng nhớ, chính Nghệ sĩ Nhân dân Văn Hà là người đã dàn dựng vở opera “Cô Sao” của chính thân phụ nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - cố nhạc sĩ Đỗ Nhuận.

Nhạc trưởng Lê Ha My. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Và thật đặc biệt khi khát vọng xây dựng một nền âm nhạc hàn lâm Việt Nam hiện đại nhưng vẫn đậm bản sắc dân tộc của Nghệ sĩ Nhân dân Văn Hà vẫn đang được tiếp tục nối dài một cách đầy tự hào bởi con trai ông: Nhạc trưởng, Tiến sĩ Lê Ha My.

Được đào tạo bài bản, năm 1999, Lê Ha My tốt nghiệp Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam) chuyên ngành Piano. Cuối năm 2000, anh sang tu nghiệp tại Nhạc viện P. I. Tchaikovsky (Nga), chuyển sang chuyên ngành Chỉ huy và xuất sắc nhận tấm bằng đỏ danh giá.

Tại Việt Nam, anh là trường hợp hiếm hoi sở hữu nền tảng 15 năm đào tạo Piano chuyên nghiệp trước khi đứng trên bục chỉ huy. Anh từng chỉ huy nhiều dàn nhạc danh tiếng như Dàn nhạc Nhạc viện Glinka (Magnitogorsk) hay Dàn nhạc Nhạc viện Quốc gia Moskva.

HBSO biểu diễn vở "Hồ Thiên Nga" dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Lê Ha My. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Năm 2010, trở về nước, anh đầu quân cho Dàn nhạc Nhà hát Đài Tiếng nói Việt Nam, sau đó đảm trách vai trò Phó Giám đốc Nhà hát Lớn Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2016.

Hiện nay, trên cương vị Giám đốc kiêm Nhạc trưởng của Nhà hát Giao hưởng Nhạc vũ kịch Thành phố Hồ Chí Minh (HBSO), Lê Ha My đã thể hiện tư duy quản lý hiện đại cùng bản lĩnh chuyên môn vững vàng khi trực tiếp chỉ huy, dàn dựng nhiều chương trình nghệ thuật giao hưởng, opera và hợp xướng mang tầm vóc quốc tế. Dưới sự dẫn dắt của anh, HBSO không chỉ đưa tinh hoa âm nhạc hàn lâm thế giới đến gần khán giả, mà còn tôn vinh các tác phẩm khí nhạc tiêu biểu của Việt Nam.

Những đóng góp của Nhạc trưởng Lê Ha My hôm nay chính là sự tiếp nối xứng đáng di sản mà Nghệ sĩ Nhân dân Văn Hà đã dày công gây dựng. Hai thế hệ, hai giai đoạn lịch sử, nhưng cùng chung khát vọng vun đắp và đưa âm nhạc bác học Việt Nam vươn xa.

CHÂU LA VIỆT