Tiếp cận trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong hoạt động xây dựng pháp luật

Tại phiên thảo luận chuyên đề về chủ đề cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong ứng dụng AI: Kinh nghiệm quốc tế dưới sự điều phối của ông Nguyễn Hữu Huyên, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Tư pháp và bà Federica Dispenza, Trợ lý Trưởng Đại diện thường trú, Trưởng Ban Quản trị và Tham gia, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam, các đại biểu đã tập trung thảo luận, cho ý kiến về cơ chế quản trị có hiệu quả, đảm bảo niềm tin của người dân, sử dụng dữ liệu có hiệu quả trong ứng dụng AI…

Chia sẻ tại phiên thảo luận, ông Simone Boneschi, Chuyên gia khu vực về pháp quyền và quyền con người, Trung tâm Khu vực châu Á – Thái Bình Dương của UNDP, chỉ ra những giá trị mà AI mang lại trong công tác nghiên cứu và phân tích lập pháp, kiểm tra tính thống nhất giữa dự thảo và pháp luật hiện hành; hỗ trợ cốt lõi cho lập pháp thông qua phân tích tác động, lập bản đồ sửa đổi, thẩm tra, phân tích ý kiến góp ý của công chúng; tự động hóa hành chính công tác tài liệu, dịch thuật, thư từ, báo cáo; ghi chép, tóm tắt bằng ngôn ngữ dễ hiểu, dữ liệu lập pháp, phân tích xung đột lợi ích để tăng tính minh bạch; đồng thời tăng cường sự tham gia của công chúng thông qua việc đóng vai trò như một trợ lý giúp người dân hiểu thủ tục và tiếp cận pháp luật.

Tuy nhiên, việc sử dụng AI cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro mang tính cấu trúc, như độ chính xác khi viện dẫn pháp lý do AI bịa ra; lựa chọn chuẩn tắc bị che khuất; thiên lệch và loại trừ; thao túng sự tham gia qua việc làm nghẽn quy trình lập pháp; thiên lệch do tự động hóa; bảo mật và chủ quyền; thiếu minh bạch - tính chính danh của quá trình thảo luận, cân nhắc; phụ thuộc nhà cung cấp và suy giảm năng lực nội bộ; chênh lệch năng lực; chi phí môi trường và tài nguyên.

Trong bối cảnh đó, ông Simone Boneschi chỉ rõ, việc đảm bảo AI được ban hành và sử dụng có trách nhiệm, có đạo đức là xu hướng trên toàn thế giới. Thời gian qua, các nước trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương đã xây dựng được cơ sở hạ tầng khá cơ bản và bền vững với các văn bản hướng dẫn và các cơ chế, công cụ quan trọng để quản trị và phát triển AI.

Các đại biểu tại Diễn đàn.

Trong đó, Việt Nam là nước tiên phong ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương nói chung và châu Á nói riêng trong việc ban hành các quy định thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo; đồng thời nhiều văn bản hướng dẫn của các bộ chuyên trách cũng đã được ban hành, hình thành nên hệ thống các quy định tắc đồng bộ trong lĩnh vực này.

Ông Simone Boneschi cũng chỉ ra một số nguyên tắc chung rút ra từ hướng dẫn về ứng dụng AI trong tư pháp tại châu Á - Thái Bình Dương. Theo đó, việc ứng dụng AI trong tư pháp cần đảm bảo có sự giám sát của con người, AI có thể hỗ trợ công việc tư pháp, nhưng trách nhiệm cuối cùng phải thuộc về thẩm phán hoặc người sử dụng tòa án.

Đồng thời, đầu ra của AI phải được kiểm tra cẩn trọng; tòa án cần cảnh báo về thông tin bịa đặt, sai sót và việc phụ thuộc quá mức.

Việc ứng dụng AI trong tư pháp cũng cần đảm bảo minh bạch và công khai, theo đó người dùng phải giải thích khi nào và bằng cách nào AI được sử dụng, đặc biệt khi tòa án yêu cầu làm rõ.

Việc bảo mật, quyền riêng tư và an ninh cũng cần được đảm bảo thông qua việc bảo vệ thông tin pháp lý nhạy cảm và việc sử dụng AI không được làm suy giảm tài liệu có đặc quyền hoặc thông tin mật…

Trước đó, trong khuôn khổ Diễn đàn cũng đã diễn ra phiên thảo luận chuyên đề Định hướng chủ quyền quốc gia về AI và quản trị hợp tác trong khu vực công của ASEAN.

Các ý kiến tại Diễn đàn thống nhất cho rằng, sự phát triển mạnh mẽ của AI đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với phương thức quản trị quốc gia, vận hành nền kinh tế và đời sống xã hội, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện thể chế, pháp luật nhằm vừa tạo điều kiện thuận lợi cho đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm AI được phát triển theo hướng an toàn, có trách nhiệm và lấy con người làm trung tâm.

Trong bối cảnh đó, pháp luật không chỉ có vai trò điều chỉnh sự phát triển của công nghệ mà cần chuyển từ tư duy "lập pháp phản ứng" sang "lập pháp dự báo và kiến tạo", tạo dựng môi trường pháp lý đủ linh hoạt để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đồng thời bảo đảm các giá trị cốt lõi về công bằng, minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền con người.

Nhiều quốc gia hiện nay đã chuyển từ tư duy "quản lý AI" sang "quản trị AI", lấy quản trị rủi ro, khuyến khích đổi mới sáng tạo và bảo vệ lợi ích công làm nền tảng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật.

Các đại biểu cũng thống nhất cho rằng, ASEAN cần trở thành khu vực ứng dụng hiệu quả AI và đóng góp tích cực vào việc hình thành các chuẩn mực và khuôn khổ quản trị AI trên phạm vi toàn cầu.

Với sự đa dạng về hệ thống pháp luật, trình độ phát triển và năng lực số của các quốc gia thành viên, ASEAN cần thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa đối thoại chính sách, chia sẻ kinh nghiệm và tăng cường hợp tác nhằm xây dựng một không gian pháp lý số hài hòa, tôn trọng sự khác biệt nhưng thống nhất ở những nguyên tắc chung về phát triển AI an toàn, đáng tin cậy và bao trùm.

Diễn đàn thu hút sự quan tâm của đông đảo các đại biểu.

Trong bối cảnh ASEAN đang bước sang năm thứ hai triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, việc tăng cường hợp tác giữa các quốc gia thành viên trong xây dựng khuôn khổ pháp lý và quản trị AI có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển bền vững của khu vực.

Trên cơ sở nhận diện những cơ hội và thách thức mới, các đại biểu cũng chia sẻ nhiều giải pháp thực tiễn nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng của AI trong xây dựng và thi hành pháp luật; góp phần hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, hướng tới xây dựng một Cộng đồng ASEAN đổi mới sáng tạo, tự cường và lấy người dân làm trung tâm.

Dung - Giang - Mai