Tiếp cận common law trong Trung tâm Tài chính quốc tế: Việt Nam nên bắt đầu từ đâu?

Trong các IFC, ưu đãi và hạ tầng thu hút dòng vốn, nhưng chính khả năng dự đoán và kiểm soát rủi ro mới quyết định điểm đến cuối cùng. Không phải ngẫu nhiên mà khi nói đến IFC, câu chuyện nhanh chóng chuyển từ ưu đãi đầu tư sang câu hỏi ai sẽ xét xử, xét xử theo luật nào và với tiêu chuẩn nào. Trong bối cảnh đó, common law là chuẩn mực pháp lý quốc tế đã được thực hành và kiểm chứng trong suốt nhiều thập niên, một ngôn ngữ pháp lý đủ quen thuộc để các nhà đầu tư toàn cầu có thể đặt niềm tin khi bước vào những giao dịch rủi ro cao.

Common law và civil law: khác biệt không nằm ở tên gọi

Một cách khái quát, civil law được xây dựng trên nền tảng pháp điển hóa với đặc điểm luật thành văn giữ vai trò trung tâm và thẩm phán có nghĩa vụ áp dụng luật. Ngược lại, common law gắn liền với án lệ, thẩm phán không chỉ áp dụng mà còn diễn giải và phát triển luật thông qua những vụ việc cụ thể trong thực tiễn xét xử. Sự khác biệt này thường được nhìn nhận như hai cách tiếp cận pháp luật mang tính nền tảng và đối lập. Tuy nhiên, trong không gian giải quyết tranh chấp tài chính - thương mại quốc tế, sự khác biệt cốt lõi giữa common law và civil law không nằm ở nguồn luật được viện dẫn mà ở cách luật được diễn giải và vận dụng để đi đến một phán quyết cụ thể.

Khi giải quyết tranh chấp, thẩm phán hay trọng tài common law thường đặt trọng tâm vào bên trong giao dịch, nhìn vào cấu trúc phân bổ rủi ro và kỳ vọng thương mại mà các bên đã định hình từ đầu. Trong khi đó, civil law thường đứng từ bên ngoài giao dịch, đặt tranh chấp vào khuôn khổ của trật tự pháp lý chung và giải quyết bằng các quy phạm mang tính khái quát và mệnh lệnh. Giữa dòng chảy không ngừng của các giao dịch phức tạp tại IFC, sự khác biệt trong cách tư duy pháp lý, yếu tố có khả năng dẫn dắt, quyết định hiệu quả hoạt động của IFC, càng trở nên sống động. Vấn đề cốt lõi của IFC không nằm ở câu hỏi Việt Nam có áp dụng common law hay không, cũng không nằm ở việc cần thêm một hệ thống luật song song để vận hành IFC. Điều IFC cần là cách tư duy khác trong việc giải thích hợp đồng và giải quyết tranh chấp, tư duy xuất phát từ cấu trúc giao dịch đã được tính toán trước và từ logic vận hành của thị trường. Common law, trong nghĩa này, nên được nhìn như cách tiếp cận thị trường hơn là một nhãn mác, như một phương thức vận hành hơn là tranh luận học thuật với civil law. Nó là phương pháp tiếp cận pháp lý đặt giao dịch lên trước điều luật, đặt kỳ vọng thương mại lên trước các khuôn mẫu pháp lý sẵn có.

Tư duy common law trong giải quyết tranh chấp

Một trong những ngộ nhận phổ biến hiện nay là hình dung IFC như một lãnh địa pháp lý riêng, áp dụng common law thay thế trật tự pháp luật vốn có. Trên thực tế, các IFC như Dubai không thay thế hệ thống pháp luật quốc gia mà đặt bên trong nó một khuôn khổ pháp lý đặc thù. Khung pháp lý ấy được luật quốc gia trao quyền tự chủ có giới hạn, đủ để vận hành các quy tắc thiết kế theo logic common law nhằm phục vụ các giao dịch tài chính quốc tế. Điều đáng chú ý không nằm ở việc IFC có bao nhiêu quyền tự chủ về mặt luật lệ, mà ở chỗ: khi tranh chấp phát sinh, các quy tắc ấy được hiểu và vận hành theo cách nào. Chính tại đây, common law bộc lộ vai trò cốt lõi của mình.

IFC không nhất thiết cần thêm luật riêng để áp dụng mà cần một cách tư duy khác. Tư duy common law là tư duy lắng nghe ngôn ngữ tinh tế của thị trường, ở đó, cả điều khoản hợp đồng lẫn cấu trúc giao dịch đều hàm chứa những thông điệp cần được giải mã. Ở đó, thẩm phán, trọng tài viên hay nhà đầu tư không chỉ đọc luật mà đọc cả câu chuyện của thị trường để ra quyết định hài hòa giữa lợi ích và rủi ro, giữa quy tắc và thực tiễn.

Có thể nói, tư duy common law trong giải quyết tranh chấp tài chính không khởi đi từ điều luật mà từ rủi ro. Thẩm phán hay trọng tài trước hết nhìn giao dịch như một cấu trúc kinh tế: các bên đã trao đổi giá trị gì và đã tự nguyện gánh những rủi ro nào. Hợp đồng, trong cách nhìn này, không chỉ là văn bản ghi nhận quyền và nghĩa vụ mà là bản đồ phân bổ rủi ro được vẽ ra ngay từ đầu. Khi tranh chấp phát sinh, câu hỏi trung tâm không phải là bên nào đang chịu thiệt nhiều hơn, mà là rủi ro đó đã được dự liệu hay chưa và được đặt lên vai ai. Nếu rủi ro đã được định giá và chấp nhận trong hợp đồng thì thiệt hại dù lớn cũng không mặc nhiên được xem là bất công. Common law không có thói quen “cứu” một bên chỉ vì thương vụ trở nên bất lợi. Pháp luật chỉ can thiệp khi có gian lận, che giấu thông tin hoặc vi phạm nghĩa vụ minh bạch chứ không phải để cân bằng lại một giao dịch đã thất bại. Cách tiếp cận này lý giải vì sao common law đặc biệt coi trọng tính dự đoán được. Một phán quyết làm đảo ngược cấu trúc phân bổ rủi ro mà các bên đã thỏa thuận sẽ gửi tín hiệu bất ổn ra toàn thị trường.

Tư duy common law không nằm ở luật áp dụng

Một nhầm lẫn khác cũng cần được làm rõ: lựa chọn luật áp dụng không đồng nghĩa với lựa chọn cách tư duy giải quyết tranh chấp. Trong các giao dịch tài chính quốc tế, việc các bên thỏa thuận áp dụng luật Việt Nam, luật Anh hay luật New York là điều quen thuộc và đã được tư pháp quốc tế Việt Nam cũng như Nghị quyết 222/2025/QH15 thừa nhận. Nhưng trên thực tế, điều quyết định kết quả tranh chấp không chỉ nằm ở tên gọi của hệ thống luật được viện dẫn mà ở cách đọc hợp đồng. Một hợp đồng chịu sự điều chỉnh của luật Việt Nam vẫn có thể được giải thích theo logic common law nếu trọng tâm không nằm ở việc điều khoản có được viết đủ rõ hay không, mà ở việc các bên đã dự liệu và phân bổ rủi ro như thế nào trong toàn bộ cấu trúc giao dịch. Đó cũng là khi những thuật ngữ như implied terms (điều khoản ngầm định), good faith (thiện chí) hay allocation of risk (phân bổ rủi ro) thật sự trở thành chìa khóa giải mã ý chí thương mại ẩn sau văn bản.

Ngược lại, nếu cùng hợp đồng đó nhưng được tiếp cận theo tư duy civil law thuần túy, tranh chấp có thể bị kéo về các quy phạm khái quát hoặc nguyên tắc bảo hộ mang tính mệnh lệnh, làm thay đổi logic rủi ro mà thị trường đã tính toán từ đầu. Sự khác biệt này trở nên đặc biệt rõ nét trong các tranh chấp tài chính phức tạp bởi mỗi điều khoản đều có khả năng gắn với một kịch bản rủi ro cụ thể.

Trọng tài: phép thử của tư duy common law trong IFC

Nhưng một tư duy, dù hợp lý đến đâu, cũng chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó tìm được nơi để vận hành. Trong IFC, câu hỏi quan trọng là thiết chế nào đủ bản lĩnh trung thành với tư duy ấy khi giải quyết tranh chấp. Nghị định 328/2025 về thành lập Trung tâm Trọng tài quốc tế thuộc IFC ở nước ta cho thấy thiết chế đã hình thành, thủ tục đã tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Phần quyết định còn lại nằm ở tư duy chi phối những phán quyết sẽ được ban hành trong tương lai.

Chính tại đây, trọng tài trở thành phép thử rõ nét nhất cho việc Việt Nam có thực sự tiếp nhận tư duy common law trong IFC hay không. Khi khép lại một tranh chấp, mỗi phán quyết trọng tài cũng đồng thời gửi đi tín hiệu cho thị trường rằng những rủi ro đã được các bên tính toán có được tôn trọng hay không, cấu trúc giao dịch có được giữ nguyên như đã thiết kế hay sẽ bị “cân bằng” sau tranh chấp.

Khi các phán quyết nhất quán bảo vệ cấu trúc rủi ro đã được thỏa thuận, thị trường dần hình thành một kỳ vọng ổn định. Nhà đầu tư không cần biết common law được gọi tên ra sao trong văn bản pháp luật. Họ chỉ cần thấy rằng các lựa chọn thương mại của mình được đọc đúng và được dự đoán trước. Chính từ những tín hiệu lặp đi lặp lại ấy, niềm tin vào IFC mới được tích lũy một cách chậm rãi nhưng bền vững. Khi ấy, tư duy common law hiện diện một cách tự nhiên nhất, như một ngôn ngữ thầm lặng của thị trường được phản chiếu qua từng phán quyết.

Xây dựng IFC không phải là chọn luật nào để áp dụng, mà là chọn cách tư duy nào để vận hành. Common law, trong chiều sâu nhất, là lắng nghe giao dịch và thấu hiểu kỳ vọng thương mại của các bên. Niềm tin của nhà đầu tư được đắp bồi qua từng phán quyết thể hiện nhất quán tư duy common law mới thật sự là nền móng của một IFC độc lập và chuyên nghiệp. Vấn đề còn lại, giản dị mà quan trọng là Việt Nam có sẵn sàng bước vào thị trường tài chính quốc tế bằng một tư duy như thế?

(*) Khoa Luật CELG, Đại học Kinh tế TPHCM

TS. Lữ Lâm Uyên (*)