Tiếng khèn Mông trong đời sống đồng bào vùng cao

Theo con đường nhỏ đến bản Khâu Pùm, xã Mường Chiên, nơi có 100% đồng bào dân tộc Mông sinh sống, bà con nơi đây vẫn lưu giữ được những nét văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc. Bao đời nay, tiếng khèn ở Khâu Pùm vẫn luôn hiện hữu, vang lên trầm bổng khắp bản, trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của bà con nơi đây.

Anh Giàng A Tạo, Trưởng bản Khâu Pùm, cho biết: Người Mông làm gì cũng phải có tiếng khèn, từ đám cưới, lễ hội cho đến lúc làm ma. Con trai Mông lớn lên là phải biết thổi khèn, múa khèn. Bà con bản Khâu Pùm yêu và quý trọng cây khèn nên cứ người già truyền dạy lại cho người trẻ để tiếng khèn được gìn giữ, cũng là để văn hóa truyền thống của đồng bào Mông được các thế hệ nối tiếp nhau trân trọng và bảo tồn.

Đồng bào dân tộc Mông bản Khâu Pùm, xã Mường Chiên truyền dạy thổi khèn cho thế hệ trẻ.

Khèn của người Mông có 6 ống làm từ 1 loại trúc gắn trên 1 cái bầu bằng gỗ khoét rỗng, kết nối bằng nhựa cây và vỏ cây đào rừng. Mọi công đoạn đều làm thủ công với những dụng cụ đồng bào tự chế. Bầu khèn thường được làm từ loại gỗ nhẹ, bền. Chế tác khèn cũng vô cùng độc đáo, không có quy chuẩn chung. Các nghệ nhân làm khèn đều đo bằng tay và ngắm bằng mắt để chế tác. Để làm được cây khèn như ý phải qua nhiều công đoạn cùng với sự tỉ mỉ và tài hoa, kinh nghiệm của bàn tay người thợ.

Tại tổ dân phố Pa Khen, phường Thảo Nguyên, ông Hầu A Dế, đã duy trì làm khèn hơn 20 năm nay, góp phần giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa của đồng bào dân tộc Mông. Tỉ mẩn chế tác chiếc khèn Mông truyền thống, ông Dế chia sẻ: Để làm được khèn tốt, tiếng chuẩn thì việc đầu tiên của người thợ là phải học thổi khèn, hiểu về cây khèn, cách nó phát ra âm thanh để từ đó biết cách làm thế nào chọn được ống trúc chuẩn, điều chỉnh lam đồng đúng chỗ, ước lượng độ dài ngắn của cây khèn. Hoàn thiện được một chiếc khèn mất rất nhiều thời gian, cần phải kiên nhẫn, điều chỉnh từng chút một. Với đồng bào Mông, cây khèn rất quan trọng nên tôi luôn cố gắng truyền dạy lại kỹ thuật chế tác khèn cho các thanh niên trong và ngoài bản có nhu cầu, mong gìn giữ được nghề làm khèn truyền thống của dân tộc.

Ông Hầu A Dế, tổ dân phố Pa Khen, phường Thảo Nguyên chế tác khèn Mông.

Mang nét đặc sắc và độc đáo, văn hóa khèn Mông ngày càng được trân trọng, lan tỏa thông qua các không gian lễ hội cộng đồng. Tại xã Chiềng Lao, chính quyền địa phương có những định hướng cụ thể để đưa tiếng khèn thành một điểm nhấn văn hóa đặc sắc. Vào các dịp lễ, tết hay ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc, tiếng khèn rộn rã luôn là phần được mong chờ. Không gian lễ hội rực rỡ sắc màu hòa quyện cùng âm thanh của tiếng khèn tạo nên bức tranh sinh hoạt cộng đồng giàu bản sắc. Các cuộc thi thổi khèn, múa khèn được tổ chức tạo sân chơi để các nghệ nhân giao lưu, học hỏi, đồng thời khơi dậy niềm tự hào trong cộng đồng.

Tiết mục biểu diễn khèn Mông đặc sắc tại một hoạt động văn hóa của xã Chiềng Lao.

Ông Phạm Quang Sơn, Phó Chủ tịch UBND xã Chiềng Lao, chia sẻ: Nghệ thuật khèn Mông là nét văn hóa đặc sắc cần được gìn giữ và phát huy. Chính vì vậy, trong thời gian tới, chúng tôi sẽ hỗ trợ thành lập các câu lạc bộ truyền dạy kỹ năng thổi và múa khèn cho thanh thiếu niên, gắn việc bảo tồn nghệ thuật khèn với định hướng phát triển du lịch cộng đồng, giúp bà con vừa giữ gìn được truyền thống, vừa tạo ra giá trị kinh tế từ chính bản sắc của dân tộc mình.

Điệu múa khèn của đồng bào dân tộc Mông.

Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng khèn vẫn vang vọng khắp các bản làng, minh chứng cho sức sống mãnh liệt của một nét đẹp văn hóa mang đậm bản sắc của đồng bào dân tộc Mông. Cây khèn là tài sản tinh thần quý giá, là sợi dây gắn kết các thế hệ người Mông ở vùng cao. Bằng tình yêu và ý thức trao truyền bền bỉ, họ đã và đang giữ cho thanh âm ấy mãi ngân vang, tô điểm thêm nét rạng rỡ cho bức tranh văn hóa đa sắc màu của các dân tộc tỉnh Sơn La.

Yến Vi