Thương lái lúa gạo chùn bước vì thuế, áp lực đè lên nông dân

Thị trường khó khăn và chính sách thuế tạo áp lực lớn trong tiêu thụ lúa gạo. Ảnh: Trung Chánh

Khó khăn kép cho thị trường

Thông tin đáng chú ý nhất của thị trường gạo thế giới đầu năm 2026 là Philippines- quốc gia nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới- đã mở cửa nhập khẩu trở lại, tạo dư địa cho các nước xuất khẩu, trong đó, có Việt Nam.

Tuy nhiên, việc “mở cửa” này đi kèm với sự kiểm soát chặt chẽ về sản lượng và giá thông qua công cụ thuế. Đây là chính sách nhằm bảo vệ nông dân sản xuất lúa trong nước, đồng thời, bảo đảm người dân Philippines được tiếp cận lương thực ổn định với mức giá hợp lý.

Trong khi đó, nhu cầu tiêu thụ gạo trên thị trường thế giới vẫn yếu. Ngay từ đầu năm 2026, thị trường đã bước vào giai đoạn giá thấp do nguồn cung dồi dào, trong đó, Ấn Độ- quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới- đóng vai trò chủ đạo kéo giá gạo toàn cầu đi xuống.

Ấn Độ, Việt Nam, Thái Lan cùng nhiều quốc gia xuất khẩu gạo khác đang cạnh tranh gay gắt. Hệ quả, giá gạo thế giới giảm xuống mức thấp nhất trong nhiều năm, chỉ khoảng 350- 390 đô la Mỹ/tấn đối với gạo 5% tấm. Chỉ số giá gạo châu Á hiện đã rơi xuống mức thấp nhất trong vòng một thập kỷ.

Theo dữ liệu của Cục Hải quan Việt Nam về xuất khẩu gạo trong nửa đầu tháng 1-2026, giá xuất khẩu bình quân của Việt Nam đạt khoảng 470 đô la Mỹ/tấn, giảm 39 đô la Mỹ/tấn so với mức bình quân năm 2025 và thấp hơn khoảng 157 đô la Mỹ/tấn so với năm 2024.

Ở thị trường trong nước, dù giá lúa có nhích nhẹ trong vài ngày gần đây, nhưng mặt bằng giá vẫn ở mức rất thấp. Các giống lúa hạt dài dùng để chế biến gạo chất lượng cao như OM 5451, OM 18, Đài Thơm 8 hiện được thương lái thu mua trực tiếp từ nông dân chỉ 6.100- 6.300 đồng/kg.

Áp lực tiêu thụ vụ đông xuân 2025- 2026 đang gia tăng khi diện tích gieo sạ sớm tại Đồng Tháp Mười và Tứ Giác Long Xuyên bước vào thu hoạch. Trong khi đó, thương lái và cò lúa lại dè dặt thu mua, chủ yếu do vướng mắc về chính sách thuế, bên cạnh sự trầm lắng của thị trường nhập khẩu.

Trao đổi với KTSG Online, một thương lái kinh doanh lúa gạo tại An Giang (bao gồm tỉnh Kiên Giang cũ), cho biết nhiều kho, doanh nghiệp hiện yêu cầu phải có hóa đơn VAT mới thu mua gạo. “Đã có trường hợp thương lái phải mua hóa đơn qua môi giới, vừa tốn chi phí vừa tiềm ẩn rủi ro rất lớn, chi phí phát sinh có thể lên tới 50- 100 đồng/kg lúa”, ông nói và cho biết. Do hạn chế về kiến thức và nghiệp vụ kế toán, việc “nâng cấp” thương lái thành hộ kinh doanh hay doanh nghiệp là rất khó, không phải ai cũng có thể đáp ứng.

Những vướng mắc nêu trên càng khiến thị trường lúa gạo rơi vào tình trạng “ảm đạm” bởi nông dân cần bán lúa đến kỳ thu hoạch tăng, trong khi số lượng thương lái vào đồng lại giảm.

Trao đổi với KTSG Online, ông Phan Văn Ổn, ngụ xã Tân Thạnh, tỉnh Tây Ninh (Long An cũ), cho biết lúa OM 18 của gia đình được thương lái thu mua với giá chỉ khoảng 6.000 đồng/kg. “Đánh thuế lần này nhìn thì đánh vào thương lái hay doanh nghiệp, nhưng cuối cùng nông dân là người gánh. Họ tính hết vào chi phí mua lúa”, ông nói.

Cần hướng dẫn rõ ràng trong thực thi để giảm khó khăn cho ngành lúa gạo. Ảnh: Trung Chánh

Các bên chưa kịp thích ứng

Liên quan vấn đề thuế trong ngành lúa gạo, bà Dương Thanh Thảo, Giám đốc Công ty cổ phần Gạo Ông Thọ, cho rằng nhiều thành viên trong chuỗi giá trị lúa gạo hiện vẫn “chưa kịp thích ứng” với các quy định thuế mới.

Theo bà, chủ trương quản lý thuế theo hướng minh bạch, chặt chẽ và nhất quán là đúng đắn, góp phần tạo môi trường cạnh tranh công bằng và giúp nền kinh tế vận hành chuyên nghiệp hơn.

Tuy nhiên, trên thực tế, các thành phần tham gia chuỗi lúa gạo đang gặp hai khó khăn lớn. Trong đó, kể cả doanh nghiệp, thương lái, cò lúa và hộ kinh doanh đều lúng túng với việc xác định cách thực hiện nghĩa vụ thuế cho đúng với mô hình kinh doanh, do các quy định hiện hành chưa bao quát hết các tình huống phát sinh trong thực tế.

Thứ hai, tập quán mua bán lúa gạo tại Việt Nam vẫn chủ yếu thông qua thương lái, cò lúa- phần lớn không có tư cách pháp nhân nên không thể xuất hóa đơn chứng từ. Quy định bắt buộc thanh toán không dùng tiền mặt đối với giao dịch trên 5 triệu đồng khiến doanh nghiệp không thể lập bảng kê, thu hộ hay chi hộ như trước, làm phát sinh lo ngại về tính hợp pháp của chi phí đầu vào khi quyết toán thuế. “Vì vậy, nhiều doanh nghiệp buộc phải tạm thời chựng lại việc thu mua”, bà Thảo giải thích.

Một số nghiên cứu cho thấy, trong tổng khoảng 24,5 triệu tấn lúa hàng hóa ở ĐBSCL sản xuất ra hàng năm, doanh nghiệp tiêu thụ trực tiếp từ nông dân chỉ khoảng 6,5%; gần 50% sản lượng được tiêu thụ qua kênh thương lái; phần còn lại qua hợp tác xã và nhà máy xay xát.

Thực tế này cho thấy việc liên kết trực tiếp giữa doanh nghiệp với nông dân hoặc hợp tác xã vẫn còn rất hạn chế. Đây cũng là nguyên nhân khiến tiêu thụ lúa gạo ở ĐBSCL chựng lại khi gặp “nút thắt” về thuế.

Là doanh nghiệp tham gia cả xuất khẩu, tiêu thụ nội địa và liên kết sản xuất với nông dân, đồng thời có giao dịch thông qua thương lái, bà Thảo kiến nghị cơ quan thuế sớm nghiên cứu và ban hành hướng dẫn phù hợp đối với các vướng mắc nêu trên. Điều này, nhằm tạo điều kiện để các thành viên trong chuỗi lúa gạo tuân thủ đúng pháp luật, đồng thời bảo đảm sự ổn định và phát triển bền vững của ngành hàng.

Rõ ràng, trong bối cảnh vụ đông xuân đang vào cao điểm thu hoạch, việc có hướng dẫn thuế rõ ràng, chi tiết là yếu tố then chốt để việc tiêu thụ lúa gạo diễn ra thuận lợi hơn, giúp giảm áp lực cho nông dân và toàn bộ chuỗi giá trị...

Trung Chánh