Thuế carbon EU làm khó thép, xi măng

Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu chính thức bước vào giai đoạn thực thi từ ngày 1/1/2026. Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp vẫn đang cố gắng hoàn thiện việc đo lường phát thải carbon để đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững của các thị trường xuất khẩu lớn, quy định mới của EU tạo thêm áp lực đáng kể lên các lĩnh vực như thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro - những ngành có mức phát thải cao nhất.

Chi phí carbon và câu hỏi 80 euro

Theo quy định, các nhà nhập khẩu của EU sẽ phải mua chứng chỉ CBAM để bù đắp lượng khí thải carbon tích hợp trong hàng hóa nhập khẩu. Giá chứng chỉ được tính dựa trên tín chỉ phát thải thuộc Hệ thống giao dịch phát thải của EU (EU ETS), hiện dao động quanh mức 80 euro/tấn CO2. Với mức giá này, tác động tài chính đối với chuỗi cung ứng công nghiệp là rất lớn.

Trong số các ngành nằm trong phạm vi điều chỉnh của CBAM, thép được đánh giá là nhóm chịu ảnh hưởng lớn nhất, do sản lượng xuất khẩu sang EU chiếm tỷ trọng đáng kể và cường độ phát thải trong sản xuất thép tại Việt Nam cao hơn mặt bằng của các nhà sản xuất châu Âu.

Sản xuất thép tại Việt Nam hiện chủ yếu dựa vào công nghệ lò cao - lò thổi oxy (BF-BOF), sử dụng than cốc và nhiên liệu hóa thạch, có mức phát thải CO2 cao hơn đáng kể so với các nhà máy sử dụng công nghệ lò hồ quang điện (EAF) phổ biến tại EU và một số thị trường OECD. Sự khác biệt về công nghệ này tạo ra chênh lệch lớn về chi phí carbon khi áp dụng CBAM.

Ngoài ra, việc thiếu hệ thống đo lường phát thải theo từng lô hàng và từng giai đoạn sản xuất khiến nhiều doanh nghiệp thép có nguy cơ phải chịu áp dụng giá trị phát thải mặc định - mức cao hơn đáng kể so với dữ liệu đã được xác minh. Từ đó, việc chậm thích ứng có thể khiến các doanh nghiệp thép Việt Nam suy giảm khả năng cạnh tranh so với các đối thủ đã có lộ trình "khử carbon" rõ ràng và đầu tư sớm vào công nghệ giảm phát thải.

Trong khi đó, ngành xi măng đối mặt với một thách thức phức tạp hơn: quá trình sản xuất clinker tạo ra lượng phát thải trực tiếp lớn từ phản ứng hóa học khử cacbonat, trong khi lượng phát thải gián tiếp lại phát sinh từ tiêu thụ điện trong nghiền và vận hành. Vấn đề đáng chú ý là nhiều doanh nghiệp xi măng Việt Nam đến nay vẫn chưa đầu tư hệ thống đo lường phát thải theo chuẩn quốc tế, trong khi dữ liệu liên quan đến phát thải CO2 theo từng công đoạn (calcination, đốt lò, nghiền, vận chuyển nội bộ) gần như không được công bố.

Các phương thức sản xuất thâm dụng carbon và phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch tạo ra bất lợi cạnh tranh lớn cho Việt Nam. Ảnh: Hoàng Anh

Đối với nhôm, mức độ ảnh hưởng của CBAM phụ thuộc lớn vào nguồn điện sử dụng trong quá trình điện phân và tinh luyện. Các nhà sản xuất sử dụng điện lưới có tỷ lệ nhiệt điện cao sẽ phải ghi nhận phát thải gián tiếp lớn hơn đáng kể so với các nhà sản xuất sử dụng thủy điện - một lợi thế thấy rõ tại các quốc gia như Na Uy hoặc Canada.

Tại Việt Nam, cấu trúc điện lưới vẫn dựa phần lớn vào than và khí tự nhiên, dẫn đến cường độ phát thải cao hơn mức trung bình ở EU. Điều này tạo áp lực trong bối cảnh xu hướng “truy xuất phát thải theo đơn vị kWh” đang trở thành một tiêu chuẩn mới trong chuỗi cung ứng vật liệu công nghiệp.

Mặc dù một số doanh nghiệp nhôm đã bắt đầu quan tâm tới chứng chỉ điện tái tạo (REC) và hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA), song hạ tầng pháp lý trong nước vẫn đang hoàn thiện, khiến khả năng triển khai thực tế còn hạn chế.

“Các quy trình tiêu thụ nhiều điện năng có thể làm tăng đáng kể chi phí carbon của hàng xuất khẩu Việt Nam”, tiến sĩ Scott McDonald, giảng viên ngành quản lý chuỗi cung ứng và logistics tại Đại học RMIT Việt Nam, nhận định.

Ông cho rằng, mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và cường độ phát thải cao tạo ra bất lợi cạnh tranh rõ rệt so với các nhà sản xuất EU.

Tăng rào cản tuân thủ và những lời khuyên cho doanh nghiệp Việt

Bắt đầu từ năm 2026 này, các thủ tục hải quan đối với hàng hóa thuộc phạm vi CBAM sẽ yêu cầu thêm chứng từ và báo cáo phát thải, khiến chi phí tuân thủ tăng lên trong khi chuỗi thủ tục xuất khẩu vốn đã phức tạp. Tuy vậy, nhận thức của doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế. Một khảo sát năm 2023 cho thấy, dù hơn 60% doanh nghiệp cho biết đã nghe về CBAM, phần lớn không nắm rõ quy định chi tiết. Đáng chú ý, 36% doanh nghiệp không tin rằng CBAM sẽ ảnh hưởng đến hoạt động của mình và chỉ 4% đã xây dựng kế hoạch chuẩn bị.

Theo tiến sĩ McDonald, chi phí phát sinh từ việc thiếu dữ liệu là yếu tố rủi ro không nhỏ. Trong trường hợp doanh nghiệp không cung cấp được dữ liệu phát thải đã được xác minh, EU sẽ áp dụng mức phát thải mặc định dựa trên cường độ phát thải trung bình của mười nhà xuất khẩu có mức phát thải cao nhất, điều chỉnh theo vùng.

“Điều này có thể làm gia tăng chi phí đáng kể”, ông nhấn mạnh.

Trước thời hạn nộp tờ khai CBAM đầu tiên vào ngày 30/9/2027, tiến sĩ McDonald cho rằng các doanh nghiệp chịu tác động của CBAM không thể trì hoãn các biện pháp chuẩn bị. Vì thế, chuyên gia này khuyến nghị năm nhóm giải pháp mà các doanh nghiệp nên làm để tránh bị loại khỏi "cuộc chơi".

Thứ nhất, triển khai hệ thống đo lường lượng khí thải carbon bao gồm cả phát thải trực tiếp và phát thải gián tiếp thông qua tiêu thụ điện năng.

Thứ hai, thuê đơn vị thẩm định độc lập để xác minh dữ liệu phát thải nhằm tránh phải sử dụng giá trị mặc định có chi phí cao hơn.

Thứ ba, tận dụng các khuôn khổ chính sách trong nước, chẳng hạn như hướng dẫn tại Thông tư 38/2023/TT-BCT về kiểm kê và báo cáo phát thải khí nhà kính.

Thứ tư, phối hợp với các hiệp hội ngành nghề để tham gia đào tạo kỹ thuật và cập nhật quy định.

Thứ năm, đánh giá các công cụ tài chính xanh và công nghệ tiết kiệm năng lượng để giảm phát thải ngay tại nguồn.

"Những doanh nghiệp chủ động chuyển đổi có khả năng biến việc tuân thủ CBAM từ gánh nặng chi phí thành lợi thế cạnh tranh, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc theo hướng bền vững hơn", tiến sĩ McDonald khuyến nghị.

An Nhiên