Thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ tỷ USD

Yêu cầu mới với ngành gỗ Việt Nam

Trong gần ba thập kỷ qua, ngành chế biến gỗ Việt Nam đã có bước phát triển vượt bậc, trở thành một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của đất nước với kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 17 tỷ USD trong năm 2025. Từ một ngành chủ yếu gia công với quy mô nhỏ, đến nay Việt Nam hiện đứng thứ 5 thế giới, thứ 2 châu Á và dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ với sản phẩm đa dạng hiện diện tại hơn 140 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Tuy nhiên, tại Diễn đàn “Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu” (tổ chức ngày 23/7/2026), ông Bùi Trung Nghĩa - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thẳng thắn cho rằng, dư địa tăng trưởng trong ngành gỗ giai đoạn tới sẽ không còn đến từ việc mở rộng quy mô theo chiều rộng. Dư địa này phải dựa trên chất lượng tăng trưởng, năng suất và khả năng thích ứng với những yêu cầu mới của thị trường toàn cầu. “Có thể nói, ngành chế biến gỗ đang đối mặt với bài toán chuyển đổi mô hình trồng gỗ lớn chất lượng cao để phát triển bền vững” - ông Nghĩa nói.

Bên cạnh đó, biến động của thương mại quốc tế, các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, chống mất rừng, giảm phát thải carbon hay xu hướng tiêu dùng bền vững đang đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới đối với ngành gỗ Việt Nam. Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực quản trị mà còn cần một cơ chế, chính sách ổn định, minh bạch và đồng bộ để yên tâm đầu tư dài hạn.

Theo ông Nghĩa, để đạt 25 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030, ngành chế biến gỗ không thể tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng dựa trên sinh khối ngắn hạn và nguyên liệu nhập khẩu. Việc chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững, tự chủ nguyên liệu, nâng cấp chuỗi giá trị và tối ưu hiệu suất sinh thái trên mỗi hecta đất rừng sẽ quyết định vị thế dài hạn của xuất khẩu gỗ Việt Nam trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động.

Ông Ngô Sỹ Hoài - Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cũng đánh giá, động lực tăng trưởng cũ không còn đủ để bảo đảm năng lực cạnh tranh dài hạn. Nguyên liệu giá rẻ, lao động giá rẻ, thị trường dễ tính và tăng trưởng dựa trên khối lượng đều không còn giá trị trong bối cảnh yêu cầu mới của thế giới với những đòi hỏi về ESG (môi trường, xã hội và quản trị), giảm carbon, tăng trưởng xanh, thực hành trách nhiệm giải trình…

Điều này khiến cho năng lực cạnh tranh dài hạn của ngành công nghiệp gỗ suy giảm. “Do đó, chúng ta xác định phải chuyển từ nguồn cung sinh khối sang nguồn cung giá trị, tức là cần phải bảo đảm nguồn cung gỗ lớn, chất lượng cao, ổn định và có chứng chỉ chế biến sâu” - ông Hoài nói.

Xây dựng hệ sinh thái đồng kiến tạo giá trị

Tại Diễn đàn, nhiều chuyên gia khác cũng cho rằng, những thay đổi của thương mại quốc tế đang cho thấy một xu hướng rõ ràng, lợi thế cạnh tranh của ngành gỗ sẽ không còn được quyết định chủ yếu bởi chi phí lao động hay năng lực sản xuất mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng minh bạch dữ liệu, quản trị chuỗi cung ứng và quản lý phát thải khí nhà kính. Trong bối cảnh đó, các chương trình chứng nhận quốc tế, hệ thống truy xuất nguồn gốc, kiểm kê dấu chân carbon của sản phẩm theo ISO 14067 và các dự án tín chỉ carbon không nên được nhìn nhận như những yêu cầu tuân thủ đơn lẻ.

Phát triển vùng nguyên liệu bền vững được xem là nền tảng nâng cao năng lực
cạnh tranh của ngành gỗ Việt Nam. (Ảnh: Internet)

“Đối với Việt Nam, việc xây dựng các vùng nguyên liệu được quản lý bền vững, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý chuỗi cung ứng, mở rộng kiểm kê và xác minh phát thải khí nhà kính, đồng thời phát triển các dự án tín chỉ carbon chất lượng cao sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn ngành gỗ. Không chỉ tạo điều kiện tiếp cận các thị trường có giá trị cao, những giải pháp này còn mở ra cơ hội hình thành các mô hình kinh doanh mới, trong đó giá trị của rừng được nhìn nhận không chỉ thông qua sản lượng gỗ mà còn qua các dịch vụ hệ sinh thái và khả năng hấp thụ carbon” - bà Bùi Thị Nha Trang - Quản lý bộ phận Chứng nhận các Tiêu chuẩn Bền vững (Tổ chức Control Union-Topic) nói.

Các chuyên gia đều đồng tình, sự phát triển của ngành công nghiệp gỗ Việt Nam trong giai đoạn tới sẽ không còn được quyết định chủ yếu bởi quy mô diện tích rừng trồng hay năng lực chế biến, mà bởi chất lượng của hệ thống liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi nguyên liệu. Nguyên nhân cốt lõi khiến chuỗi nguyên liệu gỗ hiện nay còn thiếu tính bền vững không phải vì thiếu doanh nghiệp, thiếu người trồng rừng hay thiếu các cơ sở nghiên cứu, mà vì Việt Nam chưa xây dựng được một cơ chế để các chủ thể cùng tạo ra giá trị và cùng chia sẻ giá trị.

Đã đến lúc cần xem xét chuyển từ tư duy phát triển chuỗi cung ứng nguyên liệu sang xây dựng hệ sinh thái đồng kiến tạo giá trị, trong đó doanh nghiệp, người trồng rừng, cơ sở nghiên cứu, Nhà nước và các tổ chức trung gian cùng tham gia vào quá trình tạo lập, chia sẻ và tái đầu tư giá trị.

Nhật Thu