'Thuật toán' tốt nhất để nuôi dưỡng một tuổi thơ khỏe mạnh

Theo ông Lê Ngọc Phong, cố vấn cấp cao của Việt Tiến International Education và Chánh Văn phòng Câu lạc bộ Các nhà khoa học trẻ TP. Hồ Chí Minh, chuyên gia ứng dụng AI trong hành chính và giáo dục, điều trẻ cần không phải là sự cấm đoán mà là sự đồng hành cùng các em làm chủ công nghệ, thay vì bị thuật toán dẫn dắt.

Đồng hành quan trọng hơn kiểm soát

Chia sẻ với Báo Thế giới và Việt Nam, ông Lê Ngọc Phong cho rằng: “Không thể giao tuổi thơ cho thuật toán". Theo ông, đây không chỉ là một lời cảnh báo mà còn phản ánh thực tế đang diễn ra trong nhiều gia đình Việt Nam. Khi điện thoại thông minh trở thành “người bạn” của trẻ từ rất sớm, mạng xã hội đang âm thầm tác động đến suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của các em mỗi ngày.

Là chuyên gia ứng dụng AI trong lĩnh vực hành chính và giáo dục, ông Phong có nhiều năm đào tạo về ứng dụng AI cho cán bộ, công chức, giáo viên và các tổ chức xã hội. Những trải nghiệm thực tế ấy giúp ông có cái nhìn gần gũi về sự thay đổi của thế hệ trẻ trong kỷ nguyên số.

Theo ông Phong, điều đáng lo ngại nhất hiện nay là môi trường mạng xã hội vốn không được thiết kế để phục vụ sự phát triển của trẻ em. Mục tiêu của các nền tảng là giữ người dùng ở lại càng lâu càng tốt thông qua hệ thống thuật toán đề xuất nội dung liên tục. Trẻ em, với khả năng tự kiểm soát còn hạn chế, rất dễ trở thành đối tượng bị cuốn vào vòng xoáy đó.

Ông cho rằng hệ lụy đầu tiên là sự suy giảm kết nối giữa trẻ với gia đình và xã hội. Khi mọi cảm xúc được thay thế bằng những lượt thích, biểu tượng cảm xúc hay bình luận, trẻ dần ít trò chuyện với cha mẹ, ít giao tiếp với bạn bè và hạn chế những trải nghiệm thực tế.

Bên cạnh đó là cảm giác lo lắng, bồn chồn và sợ bỏ lỡ thông tin. Trẻ luôn muốn cầm điện thoại để xem có điều gì mới, có ai tương tác với mình không. Chính trạng thái này khiến khả năng tập trung suy giảm, ảnh hưởng đến việc học tập và đời sống tinh thần. Đáng lo hơn, các em còn có nguy cơ đối diện với bạo lực mạng, nội dung độc hại và những xu hướng lệch chuẩn mà không đủ khả năng nhận biết.

Theo ông Phong, nhiều phụ huynh vẫn nghĩ chỉ cần quy định con được sử dụng điện thoại bao lâu mỗi ngày là đủ. Tuy nhiên, đó mới chỉ là một giải pháp mang tính kỹ thuật. “Điều quan trọng hơn là cha mẹ phải biết con đang xem gì, đang tiếp nhận điều gì và nội dung đó có phù hợp với lứa tuổi hay không”, ông nói. Bởi lẽ, dù thời gian sử dụng ngắn, nếu trẻ tiếp cận những nội dung tiêu cực, tác động vẫn rất lớn.

Thực tế, nhiều bậc cha mẹ vô tình giao luôn việc “trông con” cho điện thoại. Ban đầu chỉ là vài phút để con ngồi yên, nhưng dần dần thiết bị số trở thành người bạn đồng hành gần gũi nhất của trẻ. Khi đó, người dạy trẻ không còn là cha mẹ hay thầy cô, mà chính là thuật toán của các nền tảng mạng xã hội.

Ông cũng chỉ ra một nghịch lý khá phổ biến: Cha mẹ cấm con sử dụng điện thoại nhưng chính mình lại liên tục lướt mạng trong bữa ăn hoặc khi đang trò chuyện với con. “Tâm lý so sánh sẽ xuất hiện, trẻ cảm thấy mình bị đối xử không công bằng và dần nảy sinh sự chống đối”, ông Phong phân tích. Theo ông, làm gương luôn là phương pháp giáo dục hiệu quả nhất. Khi người lớn biết sử dụng thiết bị đúng lúc, đúng mục đích, trẻ cũng sẽ học được cách ứng xử tương tự.

“Đồng hành với con không có nghĩa là giám sát mọi lúc, mà là cùng con khám phá thế giới số, cùng trò chuyện về những nội dung các em tiếp cận và tạo thêm nhiều cơ hội để cả gia đình kết nối ngoài đời thực”, chuyên gia Phong nhấn mạnh.

Dạy trẻ làm chủ công nghệ

Ở góc độ giáo dục, ông Lê Ngọc Phong cho rằng nhà trường cũng cần thay đổi cách tiếp cận trong thời đại AI. Theo ông, kỹ năng số không chỉ dừng lại ở việc biết sử dụng máy tính hay điện thoại, mà còn phải giúp học sinh phân biệt đâu là thế giới thật, đâu là thế giới ảo; biết nhận diện tin giả, nội dung độc hại và những cạm bẫy trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, học sinh cần được trang bị kỹ năng tự bảo vệ bản thân, biết dừng lại trước những nội dung nguy hiểm, và biết tìm kiếm sự hỗ trợ từ người lớn khi gặp các tình huống bất thường trên môi trường số. Về giáo dục kỹ năng số, ông Phong cho rằng, phải gắn với giáo dục tâm lý và giáo dục nhân cách.

Nhìn về tương lai, vị chuyên gia nhận định rằng AI sẽ trở thành công cụ quen thuộc trong học tập và công việc của thế hệ trẻ. Vì vậy, thay vì sợ hãi hay cấm đoán, phụ huynh nên hướng dẫn con sử dụng AI để học tập, khám phá tri thức, rèn luyện tư duy phản biện và kỹ năng đặt câu hỏi.

Ông cũng khuyến khích cha mẹ cùng con chủ động tạo ra các sản phẩm số thay vì chỉ tiêu thụ nội dung một cách thụ động. Khi trẻ biết sáng tạo, biết kiểm chứng thông tin và biết sử dụng công nghệ để giải quyết vấn đề, các em sẽ ít lệ thuộc vào những gì thuật toán gợi ý.

“Công nghệ sẽ ngày càng thông minh nhưng không thể thay thế vai trò của gia đình”, ông Phong nói. Cụ thể, AI có thể hỗ trợ học tập, mạng xã hội có thể kết nối con người, nhưng tình yêu thương, sự lắng nghe và thời gian cha mẹ dành cho con vẫn là “thuật toán” tốt nhất để nuôi dưỡng một tuổi thơ khỏe mạnh.

Trong kỷ nguyên số, điều trẻ cần không phải là tránh xa công nghệ, mà là được trang bị đủ năng lực để làm chủ công nghệ. Và trách nhiệm ấy không thuộc riêng nhà trường hay các nền tảng số, mà bắt đầu từ chính mỗi gia đình, nơi tuổi thơ được hình thành bằng những cuộc trò chuyện, những bữa cơm đủ đầy và sự đồng hành bền bỉ của cha mẹ.

Đình Long - Thanh Bình