Thử thách khắc nghiệt nhất lịch sử với kinh tế Israel từ cuộc chiến đa mặt trận

Lực lượng an ninh và cứu hộ Israel làm nhiệm vụ tại hiện trường vụ tấn công bằng tên lửa từ Iran xuống thành phố Haifa, miền Bắc Israel. Ảnh: THX/TTXVN

Phân tích tình hình kinh tế Israel với tờ The Jerusalem Post mới đây, chuyên gia Gali Ingber - Trưởng bộ môn nghiên cứu tài chính tại Học viện Hành chính Israel - nhận định: Israel từng là quốc gia khởi nghiệp hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, sau các sự kiện 7/10/2023 (ngày lực lượng Hamas tấn công vào Israel) và các cuộc chiến tranh trên nhiều mặt trận sau đó, trọng tâm đã chuyển từ tăng trưởng đơn thuần sang cuộc chiến căng thẳng giành sự ổn định.

Từ cường quốc khởi nghiệp đến "kinh tế thời chiến"

Trong nhiều thập kỷ, Israel được mệnh danh là quốc gia khởi nghiệp hàng đầu - một cường quốc công nghệ cao phát triển nhanh bất chấp sự bất ổn thường trực ở Trung Đông. Thế nhưng sau sự kiện tháng 10/2023 và đặc biệt là sự leo thang nghiêm trọng với Iran vào năm 2025 đến nay, bức tranh đó đã thay đổi căn bản.

Bước vào quý I/2026, các số liệu kinh tế cho thấy Israel đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng. Cốt lõi của nền kinh tế đang chịu áp lực nặng nề từ ba phía: chi phí quân sự gia tăng liên tục, sự gián đoạn lực lượng lao động và bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng khó khăn hơn.

Thách thức kinh tế thể hiện rõ nhất qua những xu hướng trái chiều kể từ khi chiến tranh với Iran nổ ra (tháng 2/2026). Sau khi GDP giảm mạnh trong quý IV/2023 (19,4%), nền kinh tế hoạt động như một chiếc lò xo bị nén - dao động giữa những đợt suy giảm đột ngột và những lần phục hồi nhanh chóng.

Sau năm 2024 trì trệ và năm 2025 đầy biến động, Ngân hàng Trung ương Israel hiện dự báo tăng trưởng 3,8% cho năm 2026. Tuy nhiên, theo chuyên gia Ingber, con số này gây hiểu nhầm vì nó chủ yếu phản ánh việc mua sắm và chi tiêu lớn của chính phủ, chứ không phải sự tăng trưởng thực sự của doanh nghiệp. Quan trọng hơn, GDP bình quân đầu người vẫn chưa trở lại xu hướng trước chiến tranh, khiến nhiều người Israel phải vật lộn với chất lượng cuộc sống thấp hơn dù các tiêu đề trên báo chí vẫn lạc quan.

Ngân sách quốc gia bị tái cấu trúc toàn diện

Tác động dài hạn đáng kể nhất là sự tái cấu trúc cơ bản ngân sách quốc gia. Tỷ lệ nợ trên GDP của Israel, từng ổn định ở mức 60%, đã leo lên 69%. Chi tiêu quốc phòng đạt đỉnh vào năm 2024 ở mức gần 8% GDP và duy trì ở mức cao liên tục. Ngân sách quốc phòng năm 2026, vừa được nâng lên 144 tỷ Shekel (khoảng 47,5 tỷ USD), hầu như không còn "chỗ" cho các nhu cầu dân sự như y tế, giáo dục, giao thông và phúc lợi xã hội.

Để bù đắp chi tiêu, Chính phủ Israel tăng thuế VAT lên 18% và bãi bỏ nhiều khoản miễn thuế - những biện pháp đang gây áp lực trực tiếp lên tầng lớp trung lưu và làm chậm tiêu dùng nội địa.

Song song với áp lực ngân sách là những xáo trộn lớn trong lực lượng lao động. Việc huy động lực lượng dự bị tay nghề cao từ các ngành công nghệ và dịch vụ đã tạo ra tình trạng thiếu hụt lao động trầm trọng. Mặc dù số người tại ngũ đã giảm xuống còn khoảng 0,4% lực lượng lao động vào đầu năm 2026, gánh nặng nghĩa vụ dự bị vẫn còn rất cao.

Hệ quả là nhiều doanh nghiệp nhỏ, đặc biệt ở khu vực Galilee và vùng ngoại vi, đã phải đóng cửa lâu dài. Các ngành xây dựng và nông nghiệp rơi vào tình trạng tê liệt do thiếu lao động Palestine. Xây dựng nhà ở mới bị đình trệ, đẩy giá nhà tăng trở lại vào đầu năm 2026 bất chấp lãi suất cao.

Trong bối cảnh khó khăn, lĩnh vực công nghệ cao vẫn là trụ cột vững chắc nhất của Israel, chiếm hơn 50% tổng kim ngạch xuất khẩu. Đáng chú ý, chiến tranh đã trở thành chất xúc tác cho lĩnh vực công nghệ quốc phòng: các công ty khởi nghiệp tập trung vào hệ thống chiến trường dựa trên trí tuệ nhân tạo, thiết bị bay không người lái và an ninh mạng thu hút làn sóng đầu tư khổng lồ. Năm 2025, các thương vụ mua bán và sáp nhập công nghệ đạt kỷ lục 10,5 tỷ USD, chủ yếu nhờ sức hút toàn cầu đối với các công nghệ đã được chứng minh hiệu quả trên chiến trường.

Tuy nhiên, thành công này che giấu một "rủi ro về danh tiếng" ngày càng gia tăng. Để đảm bảo tính liên tục hoạt động, các quỹ đầu tư mạo hiểm nước ngoài ngày càng đặt điều kiện đầu tư vào việc các công ty khởi nghiệp phải thiết lập trụ sở chính hoặc hoạt động chính ở nước ngoài. Việc âm thầm chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ và quản lý ra nước ngoài này đặt ra mối đe dọa lâu dài đối với nguồn thu thuế của Israel, có thể làm suy yếu chính hệ sinh thái đã tạo nên sự thịnh vượng của quốc gia.

Ba rủi ro lớn trong nửa cuối năm 2026

Nhìn vào giai đoạn còn lại của năm 2026, chuyên gia Ingber chỉ ra 3 rủi ro chính. Thứ nhất, "phí bảo hiểm Iran" khiến thị trường lo ngại: phí rủi ro của Israel vẫn ở mức cao, buộc chính phủ trả nhiều hơn cho tín dụng trong khi nhà đầu tư nước ngoài đòi hỏi lợi nhuận cao hơn để bù đắp biến động địa chính trị.

Thứ hai, những thách thức trong thương mại toàn cầu ngày càng gia tăng. Thuế suất 15% mà Mỹ áp lên một số mặt hàng xuất khẩu của Israel vào cuối năm 2025 đã gây thiệt hại cho các ngành chip và dược phẩm, dẫn đến các cuộc đàm phán đang diễn ra để được miễn trừ.

Thứ ba, sự thống nhất quốc gia đang bị thử thách: căng thẳng giữa tầng lớp trung lưu chịu gánh nặng thuế và các tầng lớp khác ngày càng leo thang, thể hiện qua việc ngân sách 2026 suýt bị chặn lại.

Nhìn tổng thể, theo chuyên giá Ingber, nền kinh tế Israel đã vượt qua thử thách khắc nghiệt nhất trong lịch sử với khả năng phục hồi đáng kinh ngạc: đồng shekel thậm chí mạnh lên trong những tháng gần đây, lạm phát giảm xuống còn 2%. Tuy nhiên, "không sụp đổ" là mục tiêu quá thấp đối với một quốc gia khao khát dẫn đầu về đổi mới sáng tạo.

Vũ Thanh/Báo Tin tức và Dân tộc