Thời cuộc, công nghệ và nỗi niềm sinh viên báo chí, truyền thông

AI không phải "kẻ thay thế"

Thạc sĩ, nghiên cứu sinh Đào Quang Trung - Giảng viên Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, sinh viên báo chí hiện nay đang đứng trước nhiều áp lực hơn bất kỳ giai đoạn nào trước đây.

Nếu trước đây, sinh viên báo chí có thể đảm nhiệm những công việc chuyên biệt như viết tin, viết bài hay biên tập, thì hiện nay yêu cầu đối với nhân sự trẻ đã thay đổi hoàn toàn.

“Trong bối cảnh các cơ quan báo chí tinh gọn bộ máy, nhu cầu tuyển dụng theo kiểu truyền thống sẽ giảm nhiều. Một sinh viên mới ra trường không thể chỉ biết viết bài mà còn phải biết sản xuất nội dung đa nền tảng, quay dựng video, làm podcast, hiểu thuật toán mạng xã hội, biết sử dụng công nghệ và thích nghi với mô hình tòa soạn hội tụ”, ông Đào Quang Trung chia sẻ.

Thạc sĩ, nghiên cứu sinh Đào Quang Trung trong giờ giảng bài cho sinh viên.

Theo ông Đào Quang Trung, sinh viên hiện nay còn phải đối mặt với áp lực cạnh tranh rất lớn từ mạng xã hội và những nhà sáng tạo nội dung cá nhân. Nếu trước kia báo chí giữ vai trò trung tâm trong việc cung cấp thông tin, thì giờ đây bất kỳ cá nhân nào cũng có thể phát trực tiếp, đăng tải quan điểm hay lan truyền thông tin chỉ bằng vài thao tác đơn giản.

“Điều đó khiến sinh viên báo chí phải đối diện với câu hỏi rất lớn: nếu ai cũng có thể đưa tin, vậy giá trị riêng của người làm báo nằm ở đâu?”, ông nói.

Ông Trung cho biết câu trả lời nằm ở năng lực kiểm chứng, khả năng phân tích, tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội - những yếu tố mà mạng xã hội hay AI khó có thể thay thế. Không chỉ vậy, sự phát triển mạnh mẽ của AI cũng khiến nhiều sinh viên lo lắng về tương lai nghề nghiệp. Công nghệ hiện nay có thể hỗ trợ viết tin, tổng hợp dữ liệu, dựng hình ảnh, chỉnh sửa video và thậm chí tạo ra các bản tin hoàn chỉnh trong thời gian rất ngắn.

Tuy nhiên, ông cho rằng AI không phải là “kẻ thay thế” mà là công cụ buộc người làm báo phải thay đổi để thích nghi.

Theo ông, sinh viên báo chí hiện nay cần chuẩn bị cho mình tư duy “một lõi chuyên môn, nhiều kỹ năng mở rộng”. Nghĩa là bên cạnh những giá trị cốt lõi của nghề như phát hiện vấn đề, kiểm chứng thông tin, phỏng vấn và kể chuyện, người học còn phải biết làm video ngắn, podcast, dữ liệu, quản trị nền tảng số và ứng dụng AI một cách có đạo đức, có kiểm soát.

Giữa thời đại AI, người trẻ vẫn chọn làm báo

Dù chứng kiến nhiều biến động của ngành Báo chí, Nhữ Phương Anh, sinh viên K67 ngành Quan hệ công chúng, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, vẫn quyết định gắn bó với lĩnh vực này bằng một niềm tin rất riêng.

Nữ sinh cho rằng, nhiều người nhìn vào sự tinh gọn của các cơ quan báo chí hay sự phát triển của AI với tâm thế lo ngại, nhưng với cô, đây lại là điều cần thiết để nghề báo phát triển theo hướng chất lượng hơn.

“Công nghệ có thể phân phối thông tin với tốc độ ánh sáng, nhưng không thể sao chép được sự thấu cảm và độ tin cậy”, Phương Anh chia sẻ.

Sinh viên Nhữ Phương Anh tin rằng công nghệ có thể thay đổi cách thức làm báo nhưng không thể thay thế sự thấu cảm của con người

Theo Phương Anh, điều hấp dẫn nhất của báo chí, truyền thông không nằm ở việc chạy theo xu hướng hay tạo ra những nội dung gây chú ý, mà nằm ở khả năng kiến tạo niềm tin và thúc đẩy những thay đổi tích cực trong xã hội.

“Em chọn theo ngành không phải để chạy đua với máy móc hay thuật toán, mà để học cách làm chủ những công cụ thời đại, từ đó tiếp tục kể những câu chuyện mang tính nhân văn mà AI không thể thay thế”, cô nói.

Dẫu vậy, Phương Anh cũng thừa nhận bản thân từng nhiều lần lo lắng trước tương lai nghề nghiệp. Môi trường cạnh tranh hiện nay không chỉ đến từ các sinh viên cùng ngành mà còn đến từ chính tốc độ phát triển của AI - thứ có thể sản xuất hàng loạt nội dung chỉ trong vài giây. Thay vì để nỗi lo trở thành áp lực tiêu cực, nữ sinh lựa chọn thích nghi bằng cách xây dựng tư duy mở và năng lực học tập liên tục. Cô chủ động cập nhật xu hướng mới, tìm hiểu công nghệ và học cách biến AI thành công cụ hỗ trợ công việc thay vì coi đó là đối thủ.

Theo Phương Anh, trong thời đại số, điều quan trọng nhất đối với sinh viên báo chí không chỉ là kỹ năng công nghệ mà còn là tư duy phản biện, khả năng kiểm chứng thông tin và đạo đức nghề nghiệp. “AI có thể viết một đoạn văn mạch lạc, nhưng không thể cảm nhận nỗi đau của con người hay có trách nhiệm với những thông tin mà nó tạo ra. Đó là ranh giới giúp người làm báo chân chính không bao giờ bị thay thế”, nữ sinh bày tỏ.

Khi sinh viên báo chí chủ động thay đổi để tồn tại

Không chỉ riêng Phương Anh, nhiều sinh viên báo chí hiện nay cũng đang chủ động thay đổi để thích nghi với những yêu cầu mới của nghề nghiệp.

Đào Tiến Đạt, sinh viên K68 ngành Báo chí, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho biết, bản thân từng chấp nhận dành thêm một năm “gap year” chỉ để được bước chân vào môi trường đào tạo báo chí mà mình mong muốn.

Theo Đạt, chính sự phức tạp thông tin trên mạng xã hội lại khiến giá trị của báo chí chân chính trở nên rõ ràng hơn. “Mạng xã hội mang đến lượng thông tin khổng lồ nhưng cũng kéo theo tin giả và sự nhiễu loạn. Điều đó càng làm nổi bật giá trị của những thông tin xác thực, có chiều sâu và trách nhiệm”, nam sinh nói.

Đạt cho biết, em muốn theo đuổi một công việc đòi hỏi tư duy phân tích sắc bén và có tác động trực tiếp tới xã hội. “Trách nhiệm với sự thật và khả năng nhìn nhận vấn đề đa chiều là điều mà AI hay mạng xã hội không thể thay thế”, Đạt chia sẻ.

Sinh viên Đào Tiến Đạt chủ động học thêm nhiều kỹ năng đa phương tiện để thích nghi với môi trường báo chí hiện đại

Để thích nghi với môi trường báo chí hiện đại, nam sinh không chỉ học kỹ năng viết mà còn tự học thiết kế bằng Shorthand, trực quan hóa dữ liệu bằng Flourish, dựng video và tham gia tổ chức các chiến dịch truyền thông thực tế.

Theo Đạt, trong một tòa soạn tinh gọn, người làm báo không thể chỉ đảm nhiệm một vai trò duy nhất mà cần trở thành một nhân sự đa nhiệm có thể lên ý tưởng, sản xuất nội dung, quay dựng và triển khai truyền thông trên nhiều nền tảng khác nhau.

“Trong bối cảnh hiện nay, người biết nhiều kỹ năng và có thể tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh từ đầu đến cuối sẽ có lợi thế rất lớn”, nam sinh cho biết.

Giữ đạo đức nghề nghiệp giữa “cơn bão” thông tin

Ở góc nhìn khác, Dương Thị Thảo Vân, sinh viên K67 ngành Quan hệ công chúng, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho rằng, điều đáng lo nhất hiện nay không phải là công nghệ phát triển quá nhanh, mà là nguy cơ con người đánh mất trách nhiệm với thông tin.

Theo Thảo Vân, mạng xã hội có thể giúp lan truyền thông tin với tốc độ chóng mặt, nhưng lại thiếu quy trình kiểm chứng, tính định hướng và trách nhiệm pháp lý như báo chí chính thống. “Trong một thế giới mà tin giả và thông tin hỗn loạn xuất hiện mỗi ngày, công chúng sẽ càng cần những nguồn tin chính thống, được kiểm chứng và có trách nhiệm xã hội”, nữ sinh nói. Chính điều đó khiến cô tin rằng báo chí vẫn sẽ giữ vai trò quan trọng trong tương lai, dù hình thức thể hiện có thể thay đổi theo công nghệ.

“Công nghệ chỉ là công cụ thay đổi cách truyền tải thông tin. Còn giá trị cốt lõi của báo chí phản ánh sự thật khách quan và hướng tới những điều nhân văn thì luôn bất biến”, Thảo Vân chia sẻ.

Sinh viên Dương Thị Thảo Vân cho rằng báo chí chính thống luôn giữ vai trò kiểm chứng và định hướng thông tin

Để chuẩn bị cho hành trình nghề nghiệp phía trước, nữ sinh chủ động học thêm các kỹ năng về podcast, video ngắn, tối ưu hóa nội dung số, phân tích dữ liệu và ứng dụng AI. Tuy nhiên, theo cô, điều quan trọng nhất mà người làm báo cần giữ vẫn là đạo đức nghề nghiệp.

“Kỹ năng có thể học nhanh, công nghệ có thể cập nhật liên tục, nhưng đạo đức và trách nhiệm xã hội mới là thứ quyết định bản sắc của người làm báo”, cô nhấn mạnh.

Theo Thảo Vân, AI có thể tổng hợp dữ liệu rất nhanh nhưng không thể đến hiện trường, không thể cảm nhận nỗi đau của nhân vật hay có đủ lòng trắc ẩn để viết nên những câu chuyện chạm tới trái tim con người. “Giữ được sự thấu cảm và lòng trung thực với sự thật chính là điều khiến nghề báo không thể bị thay thế”, nữ sinh nói.

Giữ lửa nghề

Có thể thấy, thế hệ sinh viên báo chí hôm nay đang bước vào nghề trong một giai đoạn nhiều biến đổi. Họ phải đối diện với áp lực cạnh tranh, áp lực công nghệ, nỗi lo việc làm và cả sự thay đổi chóng mặt của môi trường truyền thông hiện đại.

Tuy nhiên, cũng chính trong bối cảnh ấy, những người trẻ lại đang cho thấy tinh thần chủ động thích nghi mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Họ học thêm công nghệ, rèn luyện kỹ năng đa nền tảng, làm chủ AI và không ngừng mở rộng tư duy nghề nghiệp. Nhiều sinh viên không còn tự giới hạn mình trong vai trò “người viết báo” mà đang từng bước trở thành những nhà sản xuất nội dung số đa năng, có khả năng làm việc trên nhiều nền tảng truyền thông khác nhau.

Nhưng vượt lên trên tất cả, điều khiến họ vẫn lựa chọn ở lại với nghề chính là niềm tin rằng báo chí chân chính sẽ luôn có chỗ đứng trong xã hội. Bởi AI có thể tạo ra nội dung nhanh hơn con người. Mạng xã hội có thể lan truyền thông tin mạnh hơn báo chí truyền thống. Nhưng sự thật, trách nhiệm xã hội, khả năng kiểm chứng và lòng trắc ẩn vẫn là những giá trị không thể được tạo ra bằng thuật toán.

Nhiều người trẻ đã lựa chọn theo đuổi nghề báo bởi niềm tin vào giá trị của sự thật và trách nhiệm xã hội

Trong bối cảnh thông tin thật giả đan xen, công chúng càng cần những người làm báo có bản lĩnh nghề nghiệp, biết kiểm chứng, biết chịu trách nhiệm với từng thông tin được đăng tải. Đó cũng chính là lý do khiến nghề báo, dù nhiều áp lực và thử thách, vẫn tiếp tục thu hút những người trẻ muốn theo đuổi giá trị của sự thật và phụng sự cộng đồng, đất nước.

Minh Diễm