Thỏa thuận tạm thời về Hiệp định Thương mại điện tử: Định hình trật tự mới của kinh tế số toàn cầu

Quyết định này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật pháp lý mà còn phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong cách thức thế giới quản trị thương mại quốc tế trong kỷ nguyên dữ liệu, nền tảng số và trí tuệ nhân tạo.

Trong nhiều năm, WTO vận hành trên nguyên tắc đồng thuận tuyệt đối giữa các thành viên. Tuy nhiên, chính nguyên tắc này lại khiến các nỗ lực cải cách - đặc biệt trong lĩnh vực thương mại số - rơi vào bế tắc. Các cuộc đàm phán về Hiệp định Thương mại điện tử đã nhiều lần bị chặn lại bởi một số quốc gia phản đối, trong đó nổi bật là quan điểm yêu cầu mọi thỏa thuận phải được thông qua theo cơ chế đa phương truyền thống.

Trụ sở Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) tại Geneva, Thụy Sĩ.

Trước tình trạng đó, 66 thành viên WTO đã lựa chọn một hướng đi mới: Triển khai hiệp định theo cơ chế “thỏa thuận tạm thời giữa các bên tham gia”, thay vì chờ đợi đồng thuận toàn khối. Cách tiếp cận này cho phép các quốc gia sẵn sàng tiến lên phía trước thực thi các quy tắc chung, trong khi vẫn để ngỏ khả năng tích hợp đầy đủ vào hệ thống pháp lý WTO trong tương lai.

Theo thông cáo chung của các đồng chủ trì sáng kiến - gồm Australia, Nhật Bản và Singapore - đây là “bước đi rõ ràng và cấp bách nhằm đưa vào vận hành bộ quy tắc nền tảng đầu tiên về thương mại số toàn cầu”.

Hiệp định Thương mại điện tử được xem là nỗ lực đầu tiên ở cấp độ toàn cầu nhằm xây dựng “luật chơi chung” cho thương mại số - lĩnh vực đang tăng trưởng nhanh hơn bất kỳ hình thái thương mại truyền thống nào.

Hiệp định tập trung vào các nguyên tắc cốt lõi như: Tạo thuận lợi cho dòng chảy dữ liệu xuyên biên giới; Không đánh thuế đối với truyền tải điện tử; Tăng cường bảo vệ người tiêu dùng trực tuyến; Thiết lập cơ chế xác thực điện tử và chữ ký số; Tăng cường an ninh mạng và minh bạch giao dịch. Những nội dung này được đánh giá là nền tảng quan trọng để giảm chi phí giao dịch, tăng tính dự đoán trong môi trường kinh doanh và thúc đẩy sự phát triển của thương mại xuyên biên giới.

Tổng Giám đốc WTO Ngozi Okonjo-Iweala nhấn mạnh, thương mại số là “biên giới tăng trưởng mới”, nơi các quy tắc chung sẽ giúp giảm chi phí, mở rộng cơ hội và bảo đảm lợi ích được chia sẻ rộng rãi hơn giữa các nền kinh tế ở mọi trình độ phát triển.

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của thỏa thuận là quy mô tham gia. 66 nền kinh tế tham gia hiệp định hiện chiếm khoảng 70% thương mại toàn cầu. Điều này khiến lộ trình thực thi tạm thời mang ý nghĩa gần như “tiêu chuẩn bán toàn cầu” cho thương mại số, dù chưa phải là hiệp định áp dụng cho toàn bộ thành viên WTO.

Theo các nghiên cứu của WTO và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nếu không có một khuôn khổ chung, nền kinh tế toàn cầu có thể đang bỏ lỡ khoảng 159 tỷ USD thương mại mỗi năm do các rào cản kỹ thuật và pháp lý trong thương mại số. Ngược lại, nếu hiệp định được thực thi đầy đủ trên phạm vi toàn cầu, GDP thế giới có thể tăng thêm tới 8,7 nghìn tỷ USD vào năm 2040.

Đáng chú ý, phần lớn lợi ích dự kiến sẽ tập trung tại các nền kinh tế đang phát triển và thu nhập thấp, nơi thương mại điện tử có thể trở thành đòn bẩy quan trọng để rút ngắn khoảng cách phát triển.

Một trong những mục tiêu trung tâm của hiệp định là tạo điều kiện cho doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME) tham gia sâu hơn vào thương mại toàn cầu.

Trước đây, các doanh nghiệp nhỏ thường gặp rào cản lớn khi tiếp cận thị trường quốc tế do chi phí tuân thủ pháp lý cao, thủ tục phức tạp và sự thiếu đồng bộ giữa các quốc gia. Hiệp định mới hướng tới việc đơn giản hóa các quy định này, giúp doanh nghiệp có thể tiếp cận thị trường toàn cầu chỉ thông qua nền tảng số.

Theo cơ chế mới, hiệp định sẽ chỉ có hiệu lực đối với các thành viên đã phê chuẩn và nộp văn kiện chấp nhận. Khi đạt mốc tối thiểu 45 thành viên phê chuẩn, hiệp định sẽ chính thức có hiệu lực trong nhóm này. Song song với đó, các quốc gia tham gia vẫn tiếp tục thúc đẩy việc đưa hiệp định vào khuôn khổ pháp lý chính thức của WTO - một quá trình có thể kéo dài nhiều năm.

Cách tiếp cận này được đánh giá là “giải pháp trung gian mang tính thực dụng”, giúp phá vỡ thế bế tắc hiện tại mà không làm suy yếu vai trò của WTO. Ngược lại, nhiều nhà quan sát cho rằng đây có thể là mô hình mới cho việc cải cách thể chế thương mại toàn cầu trong tương lai.

Nhiều chuyên gia cho rằng Hiệp định Thương mại điện tử không chỉ là một văn kiện thương mại mà còn phản ánh sự chuyển dịch trong cấu trúc quyền lực kinh tế toàn cầu. Nếu như trước đây, thương mại quốc tế chủ yếu xoay quanh hàng hóa hữu hình thì hiện nay dữ liệu, nền tảng số và dịch vụ trực tuyến đang trở thành trục chính của tăng trưởng. Điều này buộc các thể chế toàn cầu phải thích ứng nhanh hơn với tốc độ đổi mới công nghệ.

Dù được đánh giá là bước tiến lớn, hiệp định cũng phản ánh rõ sự phân hóa trong quản trị thương mại quốc tế. Một số quốc gia lớn vẫn chưa tham gia, trong đó có Mỹ, trong khi các nước khác như Ấn Độ tiếp tục bày tỏ quan điểm thận trọng, lo ngại việc mở rộng quá nhanh các cam kết số có thể ảnh hưởng đến quyền kiểm soát dữ liệu và không gian chính sách quốc gia.

Điều này dẫn đến nguy cơ hình thành một hệ thống thương mại số “đa tầng”, nơi các nhóm quốc gia áp dụng các bộ quy tắc khác nhau. Một số chuyên gia cảnh báo điều này có thể làm tăng tính phức tạp trong thương mại xuyên biên giới, dù đồng thời cũng thúc đẩy sự linh hoạt trong quản trị.

Các quốc gia tham gia đồng thuận đều nhấn mạnh vai trò chiến lược của hiệp định. Bộ trưởng phụ trách quan hệ thương mại Bộ Thương mại và Công nghiệp Singapore Grace Fu cho rằng đây là bước tiến giúp mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp và người dân trong nền kinh tế số. Bộ trưởng Kinh doanh và Thương mại Vương quốc Anh Peter Kyle nhấn mạnh hiệp định sẽ giúp thương mại “rẻ hơn, nhanh hơn và an toàn hơn”.

Trong khi đó, đại diện Liên minh châu Âu đánh giá đây là nền tảng để xây dựng “môi trường thương mại số mở, minh bạch và đáng tin cậy”, còn Nhật Bản và Australia coi đây là “cột mốc lịch sử” khẳng định vai trò của WTO trong việc thiết lập luật chơi mới.

Nhiều chuyên gia cho rằng Hiệp định Thương mại điện tử không chỉ là một văn kiện thương mại mà còn phản ánh sự chuyển dịch trong cấu trúc quyền lực kinh tế toàn cầu. Nếu như trước đây thương mại quốc tế chủ yếu xoay quanh hàng hóa hữu hình thì hiện nay dữ liệu, nền tảng số và dịch vụ trực tuyến đang trở thành trục chính của tăng trưởng. Điều này buộc các thể chế toàn cầu phải thích ứng nhanh hơn với tốc độ đổi mới công nghệ.

Đối với Việt Nam, một nền kinh tế đang phát triển với tốc độ số hóa nhanh chóng, hiệp định này mang lại cả cơ hội lẫn thách thức. Về cơ hội, việc tham gia một khuôn khổ pháp lý quốc tế về thương mại điện tử giúp Việt Nam nâng cao vị thế trên trường quốc tế, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong nước tiếp cận thị trường toàn cầu. Các ngành như xuất khẩu phần mềm, dịch vụ công nghệ thông tin, thương mại điện tử xuyên biên giới… sẽ có thêm dư địa phát triển.

Hơn nữa, hiệp định cũng thúc đẩy quá trình hoàn thiện thể chế trong nước. Việc điều chỉnh luật pháp để phù hợp với các cam kết quốc tế sẽ giúp Việt Nam xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, hiện đại và hấp dẫn hơn đối với nhà đầu tư nước ngoài.

Tuy nhiên, thách thức cũng không nhỏ. Một trong những vấn đề lớn là năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ. Khi rào cản được dỡ bỏ, doanh nghiệp Việt Nam sẽ phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các tập đoàn công nghệ toàn cầu.

Ngoài ra, vấn đề bảo mật dữ liệu và chủ quyền số cũng đặt ra những câu hỏi khó. Việc mở cửa cho dòng chảy dữ liệu xuyên biên giới cần đi kèm với các biện pháp bảo vệ phù hợp, nhằm tránh nguy cơ rò rỉ thông tin hoặc bị phụ thuộc vào các nền tảng nước ngoài.

Thanh Bình