Thổ Nhĩ Kỳ tăng tốc phát triển tên lửa trong môi trường an ninh biến động

Áp lực từ vị trí địa chiến lược

Nằm tại giao điểm giữa châu Âu, Trung Đông và khu vực Kavkaz - Biển Đen, Thổ Nhĩ Kỳ đang ở trung tâm một không gian an ninh dày đặc tên lửa. Nga ở phía bắc, Iran và Syria ở phía nam, Israel ở phía đông Địa Trung Hải đều sở hữu các hệ thống tấn công tầm xa với độ chính xác ngày càng cao. Trong cấu trúc đó, các đô thị lớn, căn cứ quân sự và hạ tầng trọng yếu của Ankara đều nằm trong phạm vi đe dọa. Môi trường an ninh xung quanh Thổ Nhĩ Kỳ không còn là trạng thái tiềm ẩn rủi ro, mà đã chuyển thành áp lực thường trực, buộc nước này phải điều chỉnh cách tiếp cận răn đe.

Tên lửa đạn đạo Tayfun trong một lần thử nghiệm. Nguồn: IISS

Dù nằm trong NATO và được hưởng lợi từ các hệ thống phòng thủ như Patriot cùng răn đe hạt nhân của Mỹ, Thổ Nhĩ Kỳ vẫn nhận thấy những giới hạn rõ rệt. Việc triển khai năng lực phòng thủ phụ thuộc nhiều vào quyết định chính trị của đồng minh và không phải lúc nào cũng kịp thời, đồng bộ. Những bất đồng nội bộ trong NATO càng lộ rõ một thực tế: An ninh quốc gia không thể hoàn toàn “ủy quyền” vào nước khác. Chính vì thế, Ankara ngày càng ưu tiên yêu cầu tự chủ an ninh như điều kiện để duy trì khả năng phản ứng độc lập trong các tình huống khủng hoảng.

Các xung đột gần đây đã làm nổi bật vai trò trung tâm của tên lửa. Điển hình như ở Trung Đông, các đòn đánh tầm xa và chiến thuật bão hòa phòng không giữa Iran và Israel đang định hình lại phương thức tác chiến. Xu hướng chung là chiến tranh phi tiếp xúc, trong đó các đòn đánh chính xác tầm xa giữ vai trò quyết định. Trong bối cảnh đó, tên lửa không còn là công cụ hỗ trợ, mà đã trở thành trụ cột của năng lực răn đe hiện đại.

Lộ trình phát triển - Từ phụ thuộc đến tự chủ

Theo một báo cáo nghiên cứu chuyên sâu về chương trình phát triển tên lửa của Thổ Nhĩ Kỳ, do Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) công bố tháng 4-2026, chiến lược phát triển tên lửa của Thổ Nhĩ Kỳ sẽ được hình thành qua 3 giai đoạn: Từ phụ thuộc vào NATO, chuyển sang nhập khẩu có chọn lọc (ATACMS, hợp tác công nghệ) và hiện nay là hướng tới tự chủ phát triển.

Trọng tâm của quá trình này là chiến lược “hai hướng”: Trước mắt mua sắm để bảo đảm năng lực răn đe, về dài hạn xây dựng nền tảng công nghiệp quốc phòng trong nước. Cách đi này phản ánh một logic nhất quán: Sức mạnh răn đe bền vững không nằm ở số lượng vũ khí nhập khẩu, mà ở khả năng tự sản xuất và làm chủ công nghệ.

Tên lửa hành trình SOM được tích hợp trên máy bay chiến đấu Thổ Nhĩ Kỳ. Nguồn: IISS

Thổ Nhĩ Kỳ đã hình thành một hệ sinh thái công nghiệp quốc phòng tương đối hoàn chỉnh, Công ty sản xuất tên lửa Roketsan (phụ trách sản xuất), Viện Nghiên cứu TUBITAK SAGE (phụ trách nghiên cứu), Công ty điện tử ASELSAN (phụ trách cung cấp điện tử, dẫn đường); Tập đoàn công nghiệp tư nhân Kale Group (phụ trách phát triển động cơ). Sự kết nối giữa các chủ thể này tạo ra chuỗi giá trị khép kín từ thiết kế đến tích hợp. Đây chính là nền tảng của hệ sinh thái công nghiệp tên lửa, cho phép Ankara chủ động về công nghệ và rút ngắn chu kỳ phát triển vũ khí.

Biểu hiện rõ nhất của quá trình tăng tốc là sự tiến hóa nhanh chóng của các dòng tên lửa đạn đạo. Từ Yıldırım (khoảng 150km) đến Bora (khoảng 300km) và Tayfun (trên 500km), Thổ Nhĩ Kỳ đang mở rộng nhanh tầm bắn, hướng tới các hệ thống đạt 800 - 1.000km và xa hơn. Đồng thời, độ chính xác được cải thiện đáng kể (cho phép sai số dưới 10m), kết hợp với bệ phóng cơ động giúp nâng cao khả năng sống sót và hiệu quả tác chiến. Về mặt chiến lược, tên lửa đạn đạo đã chuyển từ vai trò phòng thủ sang công cụ răn đe bằng trừng phạt, qua đó mở rộng đáng kể phạm vi ảnh hưởng quân sự của Ankara.

Các hệ thống như SOM, Atmaca và Gezgin bổ trợ năng lực quan trọng: Tấn công chính xác, bay thấp và khó bị phát hiện. Với khả năng triển khai trên nhiều miền như không - bộ - biển - tàu ngầm, cùng việc tích hợp các công nghệ dẫn đường hiện đại như quán tính, định vị vệ tinh, so khớp địa hình và cảm biến hồng ngoại, tên lửa hành trình tạo khả năng linh hoạt cao. Khi phối hợp với tên lửa đạn đạo, chúng hình thành năng lực tấn công đa tầng, làm tăng đáng kể độ phức tạp và áp lực đối với hệ thống phòng thủ của đối phương.

Để củng cố năng lực tự chủ, Thổ Nhĩ Kỳ đẩy mạnh phát triển động cơ trong nước và hướng tới các hệ thống tên lửa tầm trung khoảng 2.000km. Đồng thời, Ankara cũng chú trọng các công nghệ tiên tiến như siêu vượt âm và đầu tư cơ sở thử nghiệm mới (như tại Somalia), nhằm khắc phục hạn chế về không gian thử nghiệm. Những bước đi này cho thấy một thực tế rõ ràng: Công nghệ chính là nền tảng quyết định sức mạnh răn đe trong dài hạn.

Tác động đến học thuyết quân sự

Sự phát triển của tên lửa đang làm thay đổi đáng kể học thuyết quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ. Thay vì phụ thuộc vào không quân có người lái, Ankara có thể thực hiện các đòn tấn công tầm xa với mức rủi ro thấp hơn. Điều này phù hợp với xu hướng tác chiến đa miền và tạo ra lợi thế chi phí, khi chi phí tấn công thấp hơn đáng kể so với chi phí phòng thủ của đối phương. Do đó, tên lửa ngày càng trở thành trụ cột trong việc xây dựng sức mạnh răn đe hiện đại của Thổ Nhĩ Kỳ.

Khi một quốc gia tầm trung nhanh chóng mở rộng tầm bắn và độ chính xác, các đối thủ và cả đối tác khu vực buộc phải điều chỉnh chiến lược, từ tăng cường phòng thủ tên lửa đến phát triển năng lực đối xứng. Việc Thổ Nhĩ Kỳ tăng cường tự chủ chiến lược giúp nước này giảm phụ thuộc vào NATO, đặc biệt trong các tình huống khủng hoảng khu vực. Tuy nhiên, xu hướng này cũng tạo ra khoảng cách nhất định với các đồng minh, nhất là trong chia sẻ công nghệ và định hướng chiến lược. Việc mở rộng năng lực tên lửa đặt ra thách thức đối với các cơ chế kiểm soát phổ biến công nghệ, khiến quan hệ giữa Ankara và NATO ngày càng mang tính vừa hợp tác, vừa cạnh tranh.

Dù đạt nhiều tiến bộ, chiến lược này vẫn tiềm ẩn không ít rủi ro. Trước hết là chi phí phát triển lớn trong khi công nghệ ngày càng phức tạp. Bên cạnh đó, Thổ Nhĩ Kỳ vẫn phụ thuộc một phần vào các công nghệ lõi từ bên ngoài, đặc biệt trong lĩnh vực động cơ và cảm biến.

HOÀNG CẢNH