Thiết lập lá chắn bảo vệ sức khỏe nhân dân

Nguy cơ từ những sản phẩm thuốc lá trôi nổi

Thuốc lá từ lâu đã được ngành Y tế khẳng định là một trong những tác nhân hàng đầu gây nên các bệnh lý mãn tính nguy hiểm như tim mạch, hô hấp và ung thư. Mục tiêu giảm thiểu tỷ lệ sử dụng thuốc lá, hạn chế tối đa sự tiếp cận của thanh thiếu niên với các sản phẩm này luôn là ưu tiên hàng đầu trong công tác chăm sóc và nâng cao sức khỏe toàn dân.

Dù vậy, nỗ lực bảo vệ sức khỏe cộng đồng đang phải đối mặt với thách thức lớn khi thị trường xuất hiện nhiều dòng thuốc lá nhập lậu không rõ nguồn gốc xuất xứ. Những sản phẩm này hoàn toàn nằm ngoài hệ thống kiểm soát chất lượng, không được dán tem thuế và không tuân thủ các quy chuẩn cảnh báo sức khỏe bắt buộc theo luật định.

Các cơ quan chức năng cần kiên quyết điều tra, truy tố, xét xử nghiêm minh các vụ việc buôn lậu thuốc lá. Ảnh: Minh Châu

Tại hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ do Ban Chỉ đạo Quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia) tổ chức đầu tháng 8, Đại tá Nguyễn Văn Tranh, Phó Tư lệnh Pháp luật Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4, nhấn mạnh rằng vấn đề thuốc lá lậu không chỉ liên quan đến thất thu ngân sách, mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe do sản phẩm nằm ngoài hệ thống kiểm soát chất lượng.

Nhận diện rõ nguy cơ này, Chỉ thị số 25/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ được ban hành nhằm mở rộng phạm vi đấu tranh, siết chặt kỷ cương quản lý từ biên giới, nội địa đến không gian mạng, qua đó thiết lập lá chắn bảo vệ an toàn sức khỏe nhân dân.

Tuy nhiên, cuộc chiến bảo vệ người tiêu dùng trước các sản phẩm lậu đòi hỏi phải giải quyết tận gốc các mắt xích cung ứng ngầm. Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước Nguyễn Thanh Bình đề xuất xây dựng hệ thống dữ liệu và cảnh báo rủi ro đối với tài khoản, cơ sở kinh doanh, kho hàng, phương thức vận chuyển, thủ đoạn vi phạm. Đây là công cụ quan trọng để chuyển từ kiểm tra dàn trải sang quản lý dựa trên rủi ro.

Cùng với đó, Thiếu tướng Đỗ Ngọc Cảnh, Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm (Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng), lưu ý muốn giải quyết căn cơ thuốc lá lậu vẫn phải ngăn chặn từ nguồn và đồng thời giải quyết sinh kế cho một bộ phận người dân vùng biên bị các đường dây lợi dụng làm người vận chuyển thuê.

Trong tiến trình hoàn thiện thể chế y tế, đề xuất cấm hoàn toàn việc trưng bày các sản phẩm thuốc lá tại điểm bán lẻ đang là chủ đề được quan tâm. Mục đích cao nhất của đề xuất là giảm tối đa sự phơi nhiễm của cộng đồng, xóa bỏ hình ảnh tiếp thị gây tò mò, lôi kéo giới trẻ.

Phân tích ở góc độ thị trường, Phó trưởng Ban Thị trường, Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam Trần Lê Minh cho biết theo quy định hiện nay, mỗi điểm bán chỉ được trưng bày một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá để người tiêu dùng nhận biết sản phẩm hợp pháp. Nếu áp dụng lệnh cấm tuyệt đối mọi hình ảnh hay sản phẩm trên quầy kệ, người tiêu dùng sẽ mất đi cơ sở thị giác để phân biệt giữa sản phẩm có kiểm định chất lượng với các loại thuốc lá giả, thuốc lá nhập lậu độc hại.

Hơn nữa, khi lực lượng chức năng đang phải tập trung cao độ đấu tranh với các thủ đoạn tinh vi trên không gian mạng, việc áp đặt một nghĩa vụ kiểm tra mới lên hàng triệu điểm bán lẻ truyền thống rộng khắp sẽ tạo áp lực lớn. Tình trạng này có thể làm phân tán nguồn lực thanh tra, tạo khoảng trống cho các giao dịch ngầm phát triển qua mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin và dịch vụ chuyển phát nhanh. Việc hàng hóa độc hại chuyển sang các kênh kín, khó kiểm soát chất lượng sẽ khiến rủi ro y tế đối với xã hội càng thêm phức tạp.

Hài hòa mục tiêu y tế công cộng và năng lực quản lý

Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn quản trị xã hội cho thấy, một chính sách y tế chỉ thực sự bảo vệ được người dân khi có tính khả thi cao, được ban hành dựa trên bằng chứng khoa học và lộ trình phù hợp.

Thay vì áp dụng lệnh cấm trưng bày toàn diện và ngay lập tức, một giải pháp giàu tính thực tiễn là lựa chọn cách tiếp cận "hạn chế có mục tiêu". Cụ thể, chính sách tập trung cấm tuyệt đối các hình thức trưng bày hướng ra bên ngoài cửa hàng hoặc tại các vị trí bắt mắt, dễ tiếp cận trẻ em và thanh thiếu niên; đồng thời cho phép duy trì hình thức nhận diện tối thiểu bên trong quầy kệ phục vụ người trưởng thành. Cách làm này vừa đạt được mục tiêu cốt lõi là bảo vệ thế hệ trẻ khỏi sự tiếp xúc với thuốc lá, vừa giữ vững khả năng kiểm soát chất lượng hàng hóa hợp pháp.

Bên cạnh đó, việc xác định một khoảng thời gian chuyển tiếp từ 18 đến 24 tháng được cho là bước đi cần thiết. Đây là thời gian để các cơ quan chuyên môn ban hành hướng dẫn kỹ thuật, chuẩn hóa quy trình thanh tra, tập huấn cho đội ngũ thực thi cơ sở và tuyên truyền để người kinh doanh thích ứng.

Đặc biệt, việc tổ chức thí điểm tại một số địa bàn đại diện như đô thị lớn, tỉnh biên giới và khu vực có mật độ thương mại truyền thống cao sẽ cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện. Quá trình này giúp đo lường chính xác mức độ giảm thiểu tiếp xúc của thanh thiếu niên, tỷ lệ tuân thủ của các điểm bán và khả năng kiểm soát sản phẩm trôi nổi.

Sự kết hợp hài hòa giữa quyết tâm ngăn chặn hàng lậu theo tinh thần Chỉ thị 25/CT-TTg với quy trình hoạch định chính sách thận trọng, dựa trên bằng chứng sẽ là chìa khóa bảo đảm kỷ cương xã hội và xây dựng một môi trường sống thực sự an toàn, lành mạnh cho người dân.

Mai Hoa