Thi hành án dân sự: Từ những ngày đầu gian khó đến bước trưởng thành ngày hôm nay

Trải qua 80 năm xây dựng, phát triển và trưởng thành (19/7/1946 - 19/7/2026), hệ thống Thi hành án dân sự (THADS) đã đi một chặng đường dài, từ những nền móng đầu tiên trong buổi đầu chính quyền cách mạng còn muôn vàn khó khăn đến một thiết chế ngày càng chuyên nghiệp, hiện đại, công khai và minh bạch. Mỗi bản án, quyết định được tổ chức thi hành không chỉ khép lại một quá trình tố tụng, mà còn đưa công lý từ những trang giấy đi vào đời sống, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân, giữ gìn kỷ cương và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với pháp luật.

Ngày 19/7/1946, trong bối cảnh chính quyền cách mạng non trẻ phải đối diện với những thử thách đặc biệt nghiêm trọng, Quyền Chủ tịch Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Huỳnh Thúc Kháng ký ban hành Sắc lệnh số 130/SL quy định về thể thức thi hành mệnh lệnh hoặc bản án của Tòa án. Đây là văn bản pháp lý độc lập đầu tiên quy định riêng về công tác thi hành án, đặt viên gạch nền móng cho một hoạt động có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo đảm hiệu lực của quyền tư pháp. Việc Sắc lệnh được ban hành chỉ chưa đầy một năm sau ngày đất nước giành độc lập cho thấy tầm nhìn của Nhà nước cách mạng: công lý không thể dừng lại ở phán quyết; một bản án chỉ thực sự có giá trị khi được tôn trọng và thi hành trong thực tế.

Từ dấu mốc ấy, lịch sử THADS gắn liền với lịch sử đấu tranh, xây dựng và phát triển của đất nước. Trong những năm kháng chiến, giữa điều kiện chiến khu thiếu thốn, cán bộ tư pháp vừa thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, tuyên truyền, giải thích pháp luật, góp phần giữ vững trật tự và xây dựng nền tư pháp cách mạng. Tại thôn Mới, xã Minh Thanh, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang, nơi Bộ Tư pháp từng đặt trụ sở trong những năm 1949 - 1951, những mái nhà tranh, vách nứa đã chứng kiến sự tận tụy của lớp cán bộ tư pháp đầu tiên. Dù thiếu phương tiện và điều kiện làm việc, họ vẫn giữ niềm tin rằng pháp luật phải hiện diện trong từng cộng đồng và từng số phận cụ thể.

Năm 1993 đánh dấu bước chuyển có ý nghĩa lịch sử khi công tác THADS được bàn giao từ Tòa án nhân dân sang các cơ quan thuộc Chính phủ quản lý. Đây không chỉ là sự thay đổi đầu mối tổ chức, mà còn thể hiện sự phân định rõ hơn giữa chức năng xét xử và chức năng tổ chức thi hành phán quyết. Từ một bộ phận còn phân tán, hệ thống THADS chuyên trách từng bước được hình thành, kiện toàn theo ngành dọc, nâng cao tính chủ động, trách nhiệm và hiệu quả quản lý nhà nước. Cùng với các Pháp lệnh THADS năm 1989, 1993, 2004, Luật THADS năm 2008 và các lần sửa đổi, bổ sung đã tạo hành lang pháp lý ngày càng đầy đủ, bảo đảm quyền, nghĩa vụ của các bên và tăng cường trách nhiệm giải trình.

Đặc biệt, Luật THADS năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, mở ra giai đoạn phát triển mới khi đặt hoạt động thi hành án trong tổng thể cải cách tư pháp, cải cách hành chính, chuyển đổi số và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Khuôn khổ pháp luật mới thừa nhận đầy đủ hơn giá trị pháp lý của hồ sơ, văn bản, thông báo và dữ liệu điện tử; thúc đẩy xây dựng Cơ sở dữ liệu THADS quốc gia theo hướng tập trung, thống nhất, kết nối với các cơ sở dữ liệu về dân cư, đất đai, tài sản và đăng ký doanh nghiệp. Qua đó, khoảng cách giữa cơ quan nhà nước với người dân, doanh nghiệp được rút ngắn, quy trình xử lý minh bạch hơn, khả năng giám sát và phòng ngừa sai phạm cũng được nâng lên.

Gắn liền với công tác hoàn thiện thể chế, việc triển khai mô hình tổ chức THADS một cấp tại địa phương từ ngày 01/7/2025 là bước cải cách lớn, với yêu cầu sắp xếp bộ máy tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả và phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Toàn hệ thống đã chủ động sắp xếp công việc, tăng cường công tác phối hợp và duy trì hoạt động thông suốt, liên tục, bảo đảm công việc không bị gián đoạn. Với việc Nền tảng số THADS được vận hành thống nhất trên toàn quốc từ ngày 20/1/2026, hỗ trợ tổ chức thi hành án, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, ra quyết định và quản lý biên lai điện tử. Công nghệ không phải mục tiêu tự thân; giá trị lớn nhất là giúp công lý đến với người dân nhanh hơn, thuận tiện hơn và minh bạch hơn.

Dẫu vậy, lịch sử 80 năm của THADS không chỉ được viết bằng những dấu mốc thể chế, mô hình tổ chức hay thành tựu công nghệ. Ở trung tâm của hành trình ấy luôn là con người - những Chấp hành viên, công chức và người lao động bền bỉ thực hiện một công việc khó khăn, nhạy cảm, nhiều áp lực. Đằng sau mỗi hồ sơ có thể là một tranh chấp kéo dài, một doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, một tài sản phải xử lý hoặc một quyền lợi đang chờ được khôi phục. Người làm công tác thi hành án không chỉ đối diện với quy định pháp luật phức tạp, mà còn với tâm lý, hoàn cảnh, lợi ích và đôi khi là sự chống đối quyết liệt của đương sự.

Chính trong những hoàn cảnh ấy, bản lĩnh nghề nghiệp được thể hiện rõ nhất: kiên quyết bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật nhưng không máy móc; thận trọng, khách quan nhưng không né tránh trách nhiệm; áp dụng cưỡng chế khi cần thiết nhưng luôn ưu tiên vận động, thuyết phục và tạo điều kiện để đương sự tự nguyện thi hành. Nhiều vụ việc tưởng như chỉ có thể giải quyết bằng cưỡng chế đã được tháo gỡ bằng đối thoại, sự kiên trì và khả năng dân vận khéo léo của Chấp hành viên. Mỗi sự tự nguyện đạt được không chỉ tiết kiệm nguồn lực xã hội, hạn chế xung đột, mà còn giúp các bên giữ lại những mối quan hệ mà một quyết định cưỡng chế khó có thể hàn gắn.

Nghề THADS vì thế đòi hỏi cả “cái đầu lạnh” của người thực thi pháp luật và “trái tim ấm” của người phục vụ Nhân dân. Có những cán bộ phải vượt núi, băng rừng đến vùng sâu, vùng xa; có người dành nhiều tháng, nhiều năm theo đuổi một vụ việc phức tạp; có người chấp nhận áp lực, hiểm nguy, hy sinh thời gian dành cho gia đình để hoàn thành nhiệm vụ. Những cống hiến ấy thường lặng thầm, ít được nhìn thấy, nhưng lại là phần bền chắc nhất làm nên uy tín của hệ thống. Niềm tin của Nhân dân được hình thành từ cách một cán bộ tiếp công dân, giải thích một quyết định, xử lý một tài sản và chịu trách nhiệm đến cùng với công việc được giao.

Bước vào giai đoạn phát triển mới, hệ thống THADS đứng trước những yêu cầu chưa từng có. Quy mô nền kinh tế mở rộng làm gia tăng số lượng và giá trị các nghĩa vụ phải thi hành; các vụ án tham nhũng, kinh tế, tín dụng, ngân hàng, bất động sản ngày càng phức tạp; tài sản có thể được dịch chuyển qua nhiều địa bàn, chủ thể và hình thức. Trong khi đó, yêu cầu tinh giản biên chế, nâng cao chất lượng phục vụ và kiểm soát quyền lực đặt ra sức ép đổi mới mạnh mẽ hơn. Những thách thức ấy đòi hỏi hệ thống không chỉ làm nhiều hơn, nhanh hơn, mà phải làm đúng hơn, minh bạch hơn và chuyên nghiệp hơn.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ, dễ thực hiện, hạn chế chồng chéo và bảo đảm cân bằng giữa hiệu quả thi hành với việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Đồng thời, phải tăng cường phối hợp giữa cơ quan THADS với Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan công an, chính quyền địa phương, tổ chức tín dụng và cơ quan đăng ký tài sản. Nhiều nút thắt nằm ở khâu xác minh, định giá, bán đấu giá, xử lý tài sản chung, tài sản bảo đảm hoặc tranh chấp phát sinh. Cơ chế phối hợp càng rõ trách nhiệm và kịp thời thì quyền lợi của người dân, Nhà nước càng sớm được bảo đảm.

Một nhiệm vụ có ý nghĩa quyết định là xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính, chuyên nghiệp, bản lĩnh và nhân văn. Chuyển đổi số có thể hỗ trợ ra quyết định, cảnh báo tiến độ và quản lý dữ liệu, nhưng không thể thay thế trách nhiệm cá nhân, năng lực phán đoán và chuẩn mực đạo đức của Chấp hành viên. Công tác đào tạo vì vậy phải gắn kiến thức pháp luật với kỹ năng xử lý tình huống, đối thoại, dân vận, quản trị rủi ro và sử dụng công nghệ. Phân cấp, phân quyền phải gắn liền với kiểm tra, giám sát; khuyến khích người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm và xử lý nghiêm hành vi nhũng nhiễu, vụ lợi.

Sự hài lòng và niềm tin của Nhân dân là thước đo chân thực nhất đối với chất lượng, hiệu quả hoạt động của Hệ thống THADS. Một hệ thống hiện đại không chỉ có phần mềm mới hay quy trình điện tử, mà phải giúp người dân dễ tiếp cận thông tin, dễ thực hiện quyền yêu cầu, được giải thích rõ ràng, được đối xử công bằng và nhận kết quả trong thời gian hợp lý. Tinh thần “gần dân, trọng dân, hiểu dân và có trách nhiệm với dân” cần hiện diện trong từng khâu công việc, từ tiếp nhận hồ sơ đến xác minh, tổ chức thi hành, giải quyết khiếu nại, tố cáo và trả lời kiến nghị. Đó cũng là cách thiết thực nhất để khẳng định bản chất phục vụ của nền hành chính tư pháp.

Kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống THADS là dịp tri ân các thế hệ đã đặt nền móng, gìn giữ và vun đắp một lĩnh vực công tác đặc biệt của Nhà nước. Từ Sắc lệnh số 130/SL trong những ngày đầu của nền độc lập, qua chiến khu gian khó, những bước chuyển về tổ chức, thể chế và đội ngũ, đến hành trình chuyển đổi số hôm nay, hệ thống THADS đã chứng minh sự bền bỉ và khả năng thích ứng trước yêu cầu của mỗi thời kỳ. Những phần thưởng cao quý của Đảng, Nhà nước dành cho các tập thể, cá nhân là sự ghi nhận xứng đáng, đồng thời cũng nhắc nhở về trách nhiệm tiếp nối truyền thống.

Tám mươi năm là một chặng đường đủ dài để tự hào, nhưng phía trước vẫn là những nhiệm vụ nặng nề. Phát huy truyền thống liêm chính, công tâm, khách quan và tận tụy, mỗi cán bộ THADS cần tiếp tục tự rèn luyện, đổi mới tư duy, nâng cao năng lực và giữ vững bản lĩnh. Với nền tảng được bồi đắp qua nhiều thế hệ, sự lãnh đạo của Đảng và sự đồng hành của Nhân dân, hệ thống THADS tiếp tục vững bước vào giai đoạn phát triển mới - hiện đại, chuyên nghiệp, nhân văn hơn; tiếp tục đưa các phán quyết của công lý vào cuộc sống, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và bảo vệ sự bình yên, thịnh vượng của Tổ quốc./.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Mai Lương Khôi