'The Odyssey' nói gì về 'khủng hoảng niềm tin' ở thế kỷ 21?

Mỗi thời đại có những định nghĩa khác nhau về “người hùng” - không hẳn hiểu theo nghĩa chiến binh, mà là người được xã hội coi trọng nhất. Nhìn vào tính cách của người hùng và thứ mà người hùng chiến đấu, sẽ thấy được thời đại đó đang tôn thờ, khao khát điều gì; và khinh thường, sợ hãi điều gì.

Với vị thế trung tâm của niềm tin xã hội, dễ hiểu rằng hình tượng người hùng luôn thay đổi theo góc nhìn từng thời đại - như cách câu chuyện của Odysseus vượt hải trình đã liên tục được tái diễn giải gần 3.000 năm nay.

The Odyssey phiên bản thế kỷ 21 của Christopher Nolan gây tranh cãi vì khác biệt trong câu chuyện về người hùng với bản của Homer. Bộ phim có doanh thu mở màn toàn cầu cao nhất trong sự nghiệp của vị đạo diễn nổi tiếng, chứng tỏ góc nhìn mới được đón nhận bởi công chúng.

Câu hỏi đặt ra là: Bộ phim đã thay đổi góc nhìn về “người hùng” và “cuộc chiến” thế nào? Điều này phản ánh gì về tâm lý của con người hiện nay?

Odysseus rời Ithaca để tham gia cuộc chiến cùng liên minh Hy Lạp. Sau 10 năm giao tranh không dứt, Odysseus đưa ra kế dùng con ngựa gỗ chứa quân bên trong, giúp quân Hy Lạp tiến vào thành Troy. Kế hoạch thành công, Troy thất thủ, mở ra chặng đường hồi hương nhiều thử thách.

Sự thay đổi của hình tượng Odysseus

Xét về hình tượng anh hùng, ngay từ thời cổ đại, sử thi Odyssey ra đời đã tạo ra một sự đối trọng trong hình tượng anh hùng với sử thi Illiad. Trong Illiad, mẫu anh hùng được đại diện bởi Achillies - một chiến binh với sức mạnh thể chất, lòng kiêu hãnh và khảng khái, sẵn sàng chiến đấu để đổi lấy vinh quang là được muôn đời ca tụng. Trái lại, Odysseus lại có tài mưu lược nghĩ ra kế “con ngựa thành Troy”, kết thúc 10 năm chiến trận.

Đặt trong so sánh với Achillies - một mẫu anh hùng “yêu chiến đấu”, người nói Odysseus có “muôn vàn trí xảo”, người sẽ nói ông dùng sự lừa dối để làm hại cả một dân tộc. Ngay trong thời cổ đại, đã có những ý trái chiều về hình tượng anh hùng của Odysseus.

Xét về ý nghĩa hành trình của Odyssey, trong các phiên bản cổ xưa hơn, sự trở về của Odysseus có ý nghĩa khôi phục trật tự xã hội và chuẩn mực đạo đức hậu chiến, bằng cách trừng phạt lũ cầu hôn, chiếm lại cung điện, tôn vinh lòng trung thành của người vợ Penelope.

Hành trình của Odysseus cũng ca ngợi tài trí của ông khi ông dùng mưu lược để vượt ải, đồng thời cũng dạy con người phải kiểm soát bản thân, bởi Odysseus nhận hình phạt lênh đênh trên biển của thần biển Poseidon chỉ vì một lần ngạo mạn.

Sử thi Odyssey ca ngợi tài trí người anh hùng. Ảnh: O.P.

Tuy nhiên, thời hiện đại, Odyssey được nhiều người đọc như một tác phẩm phản ánh tâm lý người lính thời hậu chiến.

Trong The Odyssey của Christopher Nolan, một thời lượng khá lớn của phim đã dành cho những phút Odysseus phản tư về lỗi lầm mình gây ra cho thành Troy. Giữa cảnh thành Troy loạn lạc, tướng quân Odysseus đứng bần thần nhìn những tòa nhà sụp đổ, nghĩ rằng chiêu bài "con ngựa" mình dùng có phần thiếu nhân tính; hình ảnh chặt đầu tượng nữ thần Athena cứ ám ảnh trong đầu ông,…

Có lẽ, Nolan cố gắng truyền tải rằng Odysseus phiên bản Nolan là Odysseus dằn vặt với tội lỗi chiến tranh mình gây ra cho đối phương, với những bạo lực mà ông buộc phải làm vì thời cuộc. Odysseus ân hận vì mình là tướng quân mà những người đồng đội mình phải chết. Odysseus thời hiện đại đang đối diện với những hoài nghi về niềm tin và giá trị.

Cũng bởi The Odyssey của Nolan là hành trình tâm lý hậu chiến thay vì hành trình trở về lập lại trật tự xã hội, nên cái kết cho vị vua Odysseus cũng có những sáng tạo mới.

Đâu là “hành trình trở về” của thế kỷ 21?

Hình tượng “người hùng” và hành trình của họ là tấm gương phản ánh nhiều xung động của xã hội. Xã hội thay đổi giá trị, biểu tượng người hùng cũng thay đổi tương xứng.

Theo các học giả, việc tái diễn giải quá khứ là nhu cầu tự thân của con người. Nhà triết học Italy Benedetto Croce nhận định “All history is contemporary history” (Tất cả lịch sử đều là lịch sử theo góc nhìn đương đại) - theo nghĩa mọi hoạt động nghiên cứu quá khứ đều chịu sự chi phối của trải nghiệm người đang sống. Con người mỗi thời đại có nhu cầu và lo âu mới, và họ dùng điều đó để soi chiếu vào quá khứ nhằm tìm kiếm định hướng và giải quyết vấn đề đương đại.

Đặc biệt, các văn bản có nội dung mang tính phổ quát, về những vấn đề căn cốt của con người luôn được tái diễn giải, nhất là trong thời kỳ xã hội đang có những thay đổi về niềm tin. Odyssey là một tác phẩm như thế.

Dù là sử thi với nhiều yếu tố thần linh ban đầu (mà trong phiên bản phim của Nolan đã lược bỏ nhiều), trung tâm của Odyssey vẫn là những câu hỏi rất “người”: Ta phải sống với lỗi lầm quá khứ thế nào? Đối diện với đau khổ, cô đơn và mất mát ra sao? Làm thế nào để ta hòa nhập cộng đồng? Làm sao để vượt qua biến cố lớn của cuộc đời, và bắt đầu lại?

Thế kỷ 21, thế giới vẫn còn chiến tranh, còn những cộng đồng người di cư. Thế giới mới trải qua đại dịch, những biến động lớn làm lung lay cuộc sống con người do công nghệ, môi trường vẫn còn ở phía trước. Những niềm tin và giá trị cốt lõi của xã hội - dường như đều đang lung lay.

Ít nhất, Odysseus tin Penelope chờ mình ở quê nhà - niềm tin này của ông vẫn được đáp ứng. Nhưng có phải ai cũng có may mắn đó không?

Con người thế kỷ 21 có thể chẳng tin vào thần Poseidon, chẳng gặp người khổng lồ hay siren có tiếng hát chết người. Nhưng con người thời đại nào cũng phải đối diện với những biến cố làm đảo lộn cuộc đời, đối diện với sự ly tán, cảm giác không thuộc về bất kỳ đâu - đối diện với những thứ gây ra ký ức đau thương.

Đối diện với vấn đề tâm lý, đối diện với sự lung lạc của niềm tin - có lẽ mới là “con quái” lớn nhất trên hành trình trở về của Odysseus trong thế kỷ 21.

Làm thế nào để chung sống với ẩn ức, để tìm lại niềm tin? Chừng nào còn có người muốn trả lời câu hỏi này, chừng đó, Odyssey vẫn còn được đón đọc.

Phan Chi