Thế giới thời đàm: Cuộc chạy đua tái vũ trang và hệ lụy an ninh toàn cầu

Cách đây một thập kỷ, mức chi tiêu quốc phòng tương đương 2% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) được xem là chuẩn mực thể hiện cam kết quốc phòng của các thành viên NATO, thì hiện nay, thảo luận về mức 5% GDP đang nổi lên như một điểm nhấn chiến lược. Sự dịch chuyển này không đơn thuần là vấn đề ngân sách, mà phản ánh sự thay đổi căn bản trong nhận thức an ninh của phương Tây trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các trung tâm quyền lực ngày càng gay gắt, đồng thời rủi ro xung đột cường độ cao được đánh giá gia tăng trở lại.

Đằng sau tranh luận về mức 5% GDP là một thực tế rộng lớn hơn, thế giới đang bước vào giai đoạn tái vũ trang có quy mô và tốc độ lớn nhất kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.

Trong hơn ba thập kỷ sau Chiến tranh Lạnh, nhiều giả định chiến lược từng chi phối tư duy an ninh quốc tế, trong đó nổi bật là niềm tin rằng toàn cầu hóa và phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế sẽ làm giảm nguy cơ đối đầu quân sự. Tuy nhiên, chuỗi biến động an ninh gần đây, từ xung đột Nga - Ukraine, bất ổn kéo dài tại Trung Đông cho đến cạnh tranh chiến lược ngày càng rõ nét ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, đang làm xói mòn các giả định đó. Cạnh tranh giữa các nước lớn không những không suy giảm mà còn mở rộng cả về không gian, công cụ và phương thức.

Một hệ thống tên lửa Patriot đầy đủ đã được triển khai và lắp đặt trong cuộc diễn tập tại Fort Cavazos, bang Texas, Mỹ. Ảnh: Bộ Quốc phòng Mỹ

Điều đáng chú ý là, NATO không phải trường hợp cá biệt. Cuộc tái vũ trang hiện nay đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Nga tiếp tục ưu tiên nguồn lực cho tổ hợp công nghiệp-quốc phòng. Trung Quốc đẩy mạnh hiện đại hóa quân đội với trọng tâm là các năng lực tác chiến công nghệ cao. Nhật Bản triển khai chương trình tăng cường quốc phòng lớn nhất kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Cùng với đó, nhiều quốc gia tại châu Á, châu Âu và Trung Đông cũng đồng thời gia tăng đầu tư quân sự, tạo nên sự cạnh tranh quốc phòng mới trên phạm vi toàn cầu.

Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), chi tiêu quân sự toàn cầu năm 2024 đạt khoảng 2.718 tỷ USD, tăng 9,4% so với năm trước, mức tăng cao nhất trong nhiều thập niên. Diễn biến này cho thấy xu hướng tăng không còn mang tính cục bộ, mà đã trở thành hiện tượng mang tính hệ thống trong cấu trúc an ninh toàn cầu.

Điểm đáng chú ý là xu hướng này không chỉ thể hiện ở quy mô chi tiêu, mà còn ở sự chuyển dịch về chất trong tư duy và phương thức tác chiến. Tác chiến đa miền, bao gồm không gian mạng, không gian vũ trụ, chiến tranh điện tử và trí tuệ nhân tạo quân sự, đang trở thành trục trung tâm trong hiện đại hóa quân đội của nhiều quốc gia. Điều này làm gia tăng đáng kể độ phức tạp của môi trường an ninh, đồng thời khiến ranh giới giữa thời bình và thời chiến ngày càng trở nên mờ nhạt.

Hệ lụy trực tiếp của xu thế này là sự củng cố của nghịch lý an ninh, khi các quốc gia gia tăng năng lực quốc phòng nhằm bảo đảm an toàn chiến lược, nhưng đồng thời lại tạo ra phản ứng đối trọng từ các chủ thể khác, từ đó hình thành vòng xoáy nghi kỵ và đáp trả. Trong bối cảnh các cơ chế kiểm soát vũ khí và xây dựng lòng tin chiến lược đang suy giảm hiệu lực, nguy cơ tính toán sai lầm và leo thang ngoài ý muốn vì vậy gia tăng rõ rệt.

Bên cạnh đó, áp lực chi tiêu quốc phòng ngày càng lớn cũng đang tạo ra sức ép đáng kể đối với cân đối ngân sách của nhiều quốc gia, đặc biệt trong điều kiện tăng trưởng kinh tế toàn cầu chậm lại và nhu cầu chi tiêu xã hội ngày càng mở rộng. Sự đánh đổi giữa an ninh và phát triển vì thế ngày càng trở thành một bài toán chiến lược khó giải ở cả cấp độ quốc gia và toàn cầu.

Trong bối cảnh thế giới đang vận động theo xu hướng đa cực, cạnh tranh chiến lược và khó dự báo, cuộc chạy đua tái vũ trang nhiều khả năng sẽ tiếp tục gia tăng trong trung và dài hạn. Vấn đề không chỉ nằm ở quy mô hay tốc độ hiện đại hóa quân sự, mà quan trọng hơn là năng lực quản trị rủi ro chiến lược của hệ thống quốc tế, bao gồm khả năng duy trì ổn định, kiểm soát leo thang và ngăn ngừa xung đột.

Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với việc củng cố các cơ chế đối thoại chiến lược, tăng cường minh bạch quốc phòng và khôi phục hiệu lực của các cơ chế kiểm soát vũ khí quốc tế, những yếu tố vốn được xem là trụ cột của ổn định chiến lược toàn cầu trong nhiều thập kỷ qua.

HUY ĐÔNG