Thể chế phải trở thành lợi thế cạnh tranh của đất nước chứ không phải là rào cản

Chiều 15/7, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) đã tổ chức Hội nghị với chủ đề "Thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - tháo gỡ điểm nghẽn và kiến tạo phát triển". Hội nghị có sự tham dự và chỉ đạo của Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng, cùng lãnh đạo các bộ, ngành, địa phương, các chuyên gia, nhà khoa học và đông đảo cộng đồng doanh nghiệp.

Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng phát biểu chỉ đạo Hội nghị.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh nhiều chủ trương lớn của Đảng đã được thể chế hóa bằng các luật, nghị định và cơ chế, chính sách mới, tạo nền tảng pháp lý ngày càng đầy đủ cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Điển hình là: Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Luật Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025; Luật Công nghệ cao (sửa đổi)… Yêu cầu cấp bách đặt ra hiện nay là việc đưa các chính sách nhanh chóng đi vào cuộc sống, phát huy hiệu quả trong thực tiễn.

Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân bày tỏ, có thể "làm ngày làm đêm" để xây dựng các luật, nghị định, thông tư, nhưng để các quy định đó đi vào thực thi và được vận dụng đúng thì không hề đơn giản.

Phát biểu khai mạc, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân cho biết, trong khoảng 18 tháng qua, một khối lượng văn bản quy phạm pháp luật đồ sộ đã được hoàn thiện với khoảng 400 văn bản, bao gồm 10 dự án luật, hơn 70 nghị định và nhiều thông tư hướng dẫn. Đây là nỗ lực chưa từng có trong lịch sử ngành nhằm khơi thông các nguồn lực.

Tuy nhiên, Bộ trưởng nhấn mạnh rằng, việc xây dựng luật đã khó, nhưng để thể chế thực sự đi vào cuộc sống, được mọi cấp thực thi hiểu và vận dụng hiệu quả còn khó hơn nhiều. Hội nghị lần này không chỉ dừng lại ở việc bàn về cơ chế, mà tập trung vào yêu cầu cấp thiết: Chuyển từ giai đoạn hoàn thiện sang giai đoạn thực thi quyết liệt để tạo ra sản phẩm cuối cùng.

Tại Hội nghị, các đại biểu đã tập trung thảo luận về các giải pháp tháo gỡ những nút thắt lớn nhất hiện nay. Cụ thể về cơ chế tài chính, Bộ KH&CN đã trình Chính phủ dự thảo Nghị quyết tháo gỡ vướng mắc trong lập, phân bổ và giao dự toán chi sự nghiệp, cho phép linh hoạt hơn trong việc sử dụng ngân sách thay vì các quy định cứng nhắc dựa trên dữ liệu quá khứ.

Các đại biểu chụp ảnh kỷ niệm tại Hội nghị.

Bên cạnh đó, liên quan đến chuyển đổi số, các đại biểu cũng thống nhất, Nghị định số 224/2026/NĐ-CP đã cơ bản khắc phục các "điểm nghẽn" về mua sắm, đấu thầu, cho phép hình thức "chìa khóa trao tay" và hỗ trợ đến 30% chi phí thử nghiệm cho doanh nghiệp từ nguồn ngân sách.

Cùng đó, Quỹ NAFOSTED và các quỹ địa phương được chuyển đổi mô hình từ "cấp phát-nghiệm thu đơn thuần" sang "Quỹ kiến tạo", đóng vai trò là nhà đầu tư chiến lược, sẵn sàng chia sẻ rủi ro cùng nhà khoa học và doanh nghiệp.

Chỉ đạo tại Hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng khẳng định, Đảng và Nhà nước xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính để đưa đất nước tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới, hướng tới mục tiêu quốc gia thu nhập cao vào năm 2045.

Phó Thủ tướng chia sẻ một tư duy quản lý mới: "Thể chế phải trở thành lợi thế cạnh tranh của đất nước chứ không phải là rào cản".

Đặc biệt, Chính phủ sẽ trình Quốc hội một nghị quyết về cơ chế miễn trừ trách nhiệm dân sự và hành chính cho các nhà khoa học khi thực hiện nghiên cứu vô tư, trong sáng nhưng gặp thất bại. Đây là bước ngoặt quan trọng để các nhà khoa học dám dấn thân vào những bài toán lớn, những công nghệ chiến lược của quốc gia.

Phó Thủ tướng cũng lưu ý, dù nguồn lực đã được bố trí rất lớn (khoảng 103.000 tỷ đồng, chiếm 3% ngân sách), nhưng tỷ lệ giải ngân hiện vẫn thấp, còn 18.000 tỷ đồng chưa phân bổ được do thiếu các đề xuất nhiệm vụ cụ thể. “Người đứng đầu các bộ ngành và địa phương phải coi tiến độ giải ngân và kết quả ứng dụng thực tiễn là thước đo trách nhiệm công vụ”, Phó thủ tướng nhấn mạnh.

Hội nghị khép lại với thông điệp mạnh mẽ, thể chế phải là "vốn mồi", là "chất xúc tác" để liên kết "bốn nhà": Nhà nước-Nhà khoa học-Nhà trường-Doanh nghiệp trở nên thực chất và hiệu quả, đưa tri thức trở thành của cải vật chất và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Phạm Huyền