Thể chế - đòn bẩy cho phát triển nhanh, bền vững

Thể chế kinh tế thị trường là “đòn bẩy” then chốt quyết định tốc độ và chất lượng phát triển của đất nước. Ảnh: Quang Thái

Yếu tố then chốt thúc đẩy phát triển kinh tế -xã hội

Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là hệ thống các quy định pháp luật về đầu tư, kinh doanh, sở hữu, quyền tài sản, giải quyết tranh chấp… Cùng với đó là bộ máy quản lý và cơ chế vận hành, điều chỉnh hoạt động kinh tế, cho phép nhiều thành phần kinh tế cùng hoạt động và cạnh tranh bình đẳng, trong đó nhà nước đóng vai trò quản lý, định hướng.

Thể chế kinh tế thị trường là một trong các yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của đất nước. Điều này thể hiện qua các vai trò quan trọng như tạo môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng, thuận lợi; tạo điều kiện phân bổ hiệu quả các nguồn lực (vốn, lao động, đất đai, công nghệ). Cùng với đó, thể chế giúp nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, tạo nền tảng cho phát triển bền vững (tăng trưởng kinh tế gắn với công bằng xã hội và bảo vệ môi trường); thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, nâng cao chất lượng sản phẩm để tồn tại và phát triển trong môi trường cạnh tranh; phát triển thị trường với vai trò là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng, từ đó kích thích cả sản xuất lẫn tiêu dùng. Mặt khác, thể chế còn tạo điều kiện cho nền kinh tế hội nhập sâu rộng hơn vào nền kinh tế toàn cầu.

Chính vì vậy, các nghị quyết của Đảng và Nhà nước luôn nhấn mạnh, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường là một trong những đột phá chiến lược để tháo gỡ các rào cản, tạo động lực cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Những điểm nghẽn thể chế đang tồn tại

Dù đã có nhiều nỗ lực cải cách, hệ thống thể chế kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện vẫn tồn tại không ít điểm nghẽn.

Trước hết là hệ thống pháp luật còn phân mảnh, nhiều văn bản pháp luật chồng chéo, mâu thuẫn, thiếu thống nhất, khó thực thi. Nhiều văn bản được ban hành không sát thực tế, gây khó khăn cho doanh nghiệp và người dân. Nhiều quy định mang tính cản trở hơn là tạo điều kiện phát triển.

Một số chính sách thay đổi thường xuyên hoặc thiếu minh bạch trong thực thi, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong hoạch định dài hạn. “Lợi ích nhóm” vẫn còn tồn tại trong quá trình xây dựng chính sách làm méo mó ý nghĩa của pháp luật, tạo điều kiện cho tham nhũng chính sách, gây mất lòng tin của người dân và doanh nghiệp.

Nút thắt lớn là thủ tục hành chính còn rườm rà, dù đã có nhiều nỗ lực cải cách. Còn nhiều thủ tục giấy tờ, quy trình phức tạp và mang tính xin, cho ở nhiều lĩnh vực, làm gia tăng chi phí tuân thủ, giảm năng lực cạnh tranh, giảm tính hấp dẫn của môi trường đầu tư, gây mất niềm tin của nhà đầu tư. Nhiều dự án bị đình trệ do vướng mắc thủ tục, khiến nguồn lực bị lãng phí và cơ hội phát triển bị bỏ lỡ.

Điểm nghẽn khác là tổ chức bộ máy thiếu liên thông, chưa phối hợp hiệu quả, khiến chính sách được ban hành nhưng không được triển khai triệt để, còn tình trạng chồng chéo chức năng, nhiệm vụ giữa các cơ quan.

Cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng trong các lĩnh vực như quy hoạch, đầu tư hạ tầng, phòng chống thiên tai, bảo vệ môi trường… còn lỏng lẻo, thiếu đầu mối điều phối thống nhất. Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, mô hình tổ chức hành chính vẫn nặng về thủ công, chưa bắt kịp yêu cầu quản trị hiện đại. Một số quy trình giải quyết công việc vẫn mang tính tuần tự, nhiều tầng nấc trung gian, dẫn đến lãng phí thời gian, chi phí và cơ hội phát triển.

Ngoài ra, phân cấp, phân quyền chưa thực sự gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình. Chủ trương phân cấp, phân quyền đã được xác định trong nhiều nghị quyết, song cơ chế thực hiện thiếu nhất quán.

Vẫn tập trung quyền hạn ở một số bộ, ngành, trong khi chính quyền địa phương, nơi trực tiếp thực hiện, bị giới hạn thẩm quyền hoặc thiếu công cụ thực thi. Nhiều nội dung tuy đã được phân cấp nhưng chưa rõ ràng về trách nhiệm, chưa có cơ chế giám sát và đánh giá rõ ràng về hiệu quả phân cấp, thiếu chế tài gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện nhiệm vụ.

Hoàn thiện thể chế là một trong những đột phá chiến lược, thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển. Ảnh: Hải Yến

Đồng bộ giải pháp

Ngay từ năm 2011, Đại hội XI đã xác định hoàn thiện thể chế, nguồn nhân lực và hạ tầng cơ sở là 3 đột phá chiến lược để phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Để đưa đất nước ta đang tiến đến mục tiêu trở thành quốc gia phát triển thu nhập cao vào năm 2045, phải mạnh mẽ và quyết liệt tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế, biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh quốc gia, tạo đột phá cho phát triển.

Dự thảo Báo cáo Chính trị trình Đại hội XIV nhận diện hệ thống thể chế phát triển chưa đồng bộ, trở thành “điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế được xác định là đột phá ưu tiên hàng đầu để khơi thông nguồn lực cho phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Để làm được điều đó, trong giai đoạn hiện nay trước hết, về tư duy pháp luật, chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển. Pháp luật phải thực sự trở thành hạ tầng của phát triển, không được để các quy định hành chính trở thành rào cản kìm hãm sự sáng tạo và đầu tư. Xây dựng thể chế rõ ràng để bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đột phá vì lợi ích chung, nhằm khắc phục tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm.

Song song đó là hoàn thiện thể chế phát triển, tập trung xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, ổn định và khả thi, đặc biệt chú trọng tháo gỡ dứt điểm các vướng mắc trong các lĩnh vực đầu tư công, quản lý đất đai, tài sản công.

Về cải cách thủ tục hành chính, cần rà soát, loại bỏ các quy định và điều kiện kinh doanh không còn phù hợp, đơn giản hóa và chuẩn hóa quy trình thực hiện thủ tục hành chính, đẩy mạnh chính phủ điện tử.

Đáng chú ý, cần tháo gỡ điểm nghẽn trong các lĩnh vực động lực, như đối với khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, xây dựng cơ chế đặc thù, vượt trội để thúc đẩy kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Đối với hạ tầng chiến lược, tạo cơ chế thu hút nguồn lực đầu tư vào hạ tầng giao thông, hạ tầng năng lượng và hạ tầng số.

Giải pháp quan trọng là cải cách bộ máy tinh gọn, hiệu quả, giảm các tầng nấc trung gian để nâng cao hiệu lực thực thi chính sách. Trong năm 2025 đã diễn ra cuộc cách mạng về cải cách bộ máy. Bộ máy quản lý ở cấp Trung ương đã được tinh giản từ ngày 1-3-2025. Chính quyền địa phương đã giảm từ 3 cấp xuống 2 cấp từ ngày 1-7-2025.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh việc phân cấp, phân quyền triệt để giữa Trung ương và địa phương theo hướng "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm".

Việc triển khai đồng bộ những giải pháp trên không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà còn là thử thách bản lĩnh của Đảng và Nhà nước trong việc đưa đất nước bước vào giai đoạn phát triển nhanh hơn, bền vững hơn trong thời kỳ mới.

Tiến sĩ Lê Quốc Phương
Nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại - Bộ Công Thương

Tiến sĩ Lê Quốc Phương