Thấy gì khi 'rác AI' thành best-seller?

Theo New York Times, ngày càng nhiều bằng chứng cho thấy trí tuệ nhân tạo (AI) đã tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tác. Những cuốn sách có AI góp sức vừa xuất hiện trên các nền tảng tự xuất bản vừa len lỏi vào hệ thống phát hành chính thống, buộc tác giả, nhà xuất bản và nhà bán lẻ phải tìm cách thích ứng.

50% sách tự xuất bản trên Amazon do AI viết?

Chia sẻ với New York Times, nhà văn ngôn tình lịch sử Jess Michaels, tác giả từng xuất bản 117 tiểu thuyết và có 10 đầu sách lọt danh sách bán chạy của USA Today, cho biết doanh số của bà giảm mạnh trong vài năm gần đây.

"Người ta lấy tác phẩm của tôi đưa vào AI để tạo ra những cuốn sách theo phong cách Jess Michaels rồi làm thị trường bão hòa. Tôi không thể diễn tả hết việc đó khiến mình suy sụp đến mức nào. Nó gần như xóa sổ những tác giả thật", bà kể.

Nỗi lo của Michaels phần nào được phản ánh trong nghiên cứu do nhóm của giáo sư khoa học máy tính Tuhin Chakrabarty (Đại học Stony Brook, Mỹ) thực hiện.

Khảo sát ngẫu nhiên 14.419 tiểu thuyết tự xuất bản trên Amazon từ đầu năm 2023 đến tháng 3/2026, nhóm nghiên cứu phát hiện 2.168 cuốn có trên 50% nội dung do AI tạo hoặc hỗ trợ, trong khi 970 cuốn có tỷ lệ vượt 90%. Các nhà nghiên cứu ước tính doanh thu của những đầu sách chứa ít nhất 25% nội dung AI đã lên tới hàng chục triệu USD trong ba năm qua.

Nhóm nghiên cứu của GS Tuhin Chakrabarty (Mỹ) khảo sát ngẫu nhiên 14.419 tiểu thuyết tự xuất bản trên Amazon và phát hiện 2.168 cuốn có trên 50% nội dung do AI tạo hoặc hỗ trợ. Ảnh: REUTERS.

Một nghiên cứu khác do National Bureau of Economic Research công bố cũng cho thấy tỷ lệ sách chứa nội dung AI trên Amazon tăng từ 23% năm 2023 lên 53% vào năm 2025. Nhóm nghiên cứu còn ghi nhận điểm đánh giá trung bình của các đầu sách mới có xu hướng giảm khi AI được sử dụng ngày càng phổ biến, đặc biệt ở mảng sách phi hư cấu.

Hiện, Amazon không cấm bán sách có AI tham gia sáng tác. Nền tảng này chỉ yêu cầu tác giả khai báo việc sử dụng AI nhưng không bắt buộc phải công khai với độc giả. Điều đó đồng nghĩa những cuốn sách có AI góp sức vẫn có thể xuất hiện trên thị trường mà người mua không hề hay biết.

Người phát ngôn của Amazon, Josh Pflug, cho biết công ty có hướng dẫn rõ ràng liên quan đến việc bán sách trên trang web của mình. Ông nói: “Chúng tôi thực hiện các biện pháp chủ động lẫn bị động để ngăn chặn, phát hiện và xóa bỏ nội dung vi phạm các nguyên tắc đó, cho dù nội dung đó do AI tạo ra hay không”.

Pflug bác bỏ những nghiên cứu về mối tương quan giữa sách chất lượng thấp và sách do AI viết nhưng từ chối cung cấp thêm thông tin nội bộ.

Ở thị trường bán lẻ truyền thống, các bên vẫn loay hoay tìm cách ứng phó. Theo New York Times, Barnes & Noble sau nhiều tranh cãi khẳng định chủ động loại bỏ sách AI khỏi danh mục trực tuyến và không cố ý nhập những đầu sách này về cửa hàng.

Bookshop yêu cầu các đơn vị phân phối lọc sách AI, còn Kobo kết hợp kiểm duyệt bằng con người và phần mềm phát hiện AI. Các doanh nghiệp thừa nhận gần như không thể ngăn hoàn toàn những cuốn sách có AI góp sức lọt vào thị trường.

Độc giả ngày càng khó nhận ra sách có AI góp sức

Tiểu thuyết Daggermouth được xuất bản lần đầu vào cuối năm 2025 có lẽ là minh chứng rõ ràng cho lập luận của Pflug.

Câu chuyện trong sách xoay quanh mối tình giữa con trai tổng thống và nữ sát thủ được thuê để ám sát anh. Sách đã nhanh chóng trở thành hiện tượng trên TikTok và nhiều tháng liền góp mặt trong danh sách bán chạy của USA Today, dẫn đầu thể loại khoa học viễn tưởng lãng mạn trên Amazon. Thành công của cuốn sách lớn đến mức Simon & Schuster chi hàng triệu USD để mua bản quyền phát hành phần tiếp theo.

Dù bị nghi ngờ do AI viết, tiểu thuyết Daggermouth đã góp mặt trong danh sách bán chạy của USA Today nhiều tháng liền. Ảnh: Goodreads.

Song, khi nhóm nghiên cứu của GS Tuhin Chakrabarty dùng công cụ và phương pháp đối chiếu đặc biệt để kiểm tra, họ phát hiện nhiều câu trong Daggermouth trùng khớp với các ebook bị nghi do AI viết.

Tác giả H.M. Wolfe phủ nhận hoàn toàn việc sử dụng AI và khẳng định bà tự viết cuốn sách. Simon & Schuster cũng cho biết Daggermouth đã trải qua quy trình biên tập như mọi đầu sách khác.

Tuy nhiên, trường hợp này vẫn làm dấy lên cuộc tranh luận mới trong ngành xuất bản. Nếu một cuốn tiểu thuyết được đông đảo độc giả yêu thích vẫn có thể bị nghi được AI hỗ trợ đáng kể, liệu ranh giới giữa sáng tác của con người và của máy có còn dễ nhận biết như trước?

Chia sẻ với Atlantic, GS Christine Larson (Đại học Colorado Boulder, Mỹ) cho rằng cuộc tranh luận hiện nay đang dần dịch chuyển. Nếu trước đây người ta chỉ quan tâm AI có thể viết sách hay không, thì câu hỏi lớn hơn giờ đây là liệu độc giả còn đủ khả năng phân biệt giữa một cuốn sách hoàn toàn do con người sáng tác với một tác phẩm được AI hỗ trợ ở nhiều công đoạn.

Thực tế, ranh giới giữa "sách AI" và "sách do con người viết" cũng ngày càng mờ nhạt. AI có thể chỉ được dùng để sửa câu chữ, gợi ý dàn ý hoặc hỗ trợ biên tập nhưng cũng có thể tham gia tạo nên phần lớn nội dung.

Khi mọi mức độ sử dụng AI đều dễ bị gộp chung thành "sách AI", cuộc tranh luận đã chuyển trọng tâm sang câu chuyện về tính minh bạch và niềm tin giữa người với người.

Đức An