Tháo gỡ vướng mắc, nâng chất lượng trợ giúp pháp lý

Khẩn trương cụ thể hóa các quy định mới của Luật

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý đặt ra yêu cầu phải nhanh chóng hoàn thiện các văn bản quy định chi tiết, đồng thời cụ thể hóa trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan trong hoạt động tố tụng. Thực hiện Quyết định số: 959/QĐ-TTg ngày 29/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Tư pháp được giao chủ trì xây dựng Nghị định quy định chi tiết một số điều và các biện pháp bảo đảm thi hành Luật Trợ giúp pháp lý. Bộ trưởng Bộ Tư pháp đã thành lập Tổ soạn thảo, tổ chức phiên họp đầu tiên để rà soát những vướng mắc trong quá trình thực hiện Nghị định số 144/2017/NĐ-CP và thảo luận các nội dung cần sửa đổi, bổ sung.

Một trong những vấn đề được chỉ ra là yêu cầu nộp bản sao có chứng thực một số giấy tờ trong hồ sơ đề nghị bổ nhiệm, cấp thẻ trợ giúp viên pháp lý làm phát sinh thời gian và chi phí không cần thiết. Một số thủ tục như nộp lại thẻ, cấp thẻ khi trợ giúp viên pháp lý chuyển công tác sang địa phương khác chưa được quy định rõ trong Nghị định 144. Hồ sơ, thủ tục cấp thẻ cộng tác viên trợ giúp pháp lý cũng chưa đáp ứng yêu cầu sau khi Luật mở rộng đối tượng tham gia làm cộng tác viên.

Hoạt động truyền thông pháp luật góp phần đưa chính sách trợ giúp pháp lý đến gần hơn với người dân. Ảnh: Trần Khiêm

Bên cạnh đó, Nghị định 144 chưa cụ thể về thời hạn thanh toán thù lao, bồi dưỡng thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý; chưa có quy định về thanh toán đối với vụ việc được thụ lý ngay; các chế độ ưu đãi đối với trợ giúp viên pháp lý cũng cần tiếp tục được cụ thể hóa. Vì vậy, theo đại diện Cục Phổ biến, Giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, việc xây dựng nghị định mới, không chỉ nhằm hướng dẫn những nội dung Luật giao mà còn phải tháo gỡ các điểm nghẽn đã phát sinh trong thực tiễn.

Theo đó, khi được ban hành, nghị định được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại và hiệu quả hơn, qua đó nâng cao chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý, bảo đảm tốt hơn quyền tiếp cận công lý của người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế trong xã hội. Quá trình xây dựng nghị định cũng được đặt trong yêu cầu đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số.

Đối với hồ sơ bổ nhiệm, cấp thẻ trợ giúp viên pháp lý, cấp thẻ cộng tác viên trợ giúp pháp lý, nhiều chuyên gia kiến nghị, cần đơn giản hóa tối đa yêu cầu xuất trình giấy tờ; rà soát những tài liệu có thể được thay thế bằng dữ liệu điện tử; bảo đảm phù hợp với chủ trương cắt giảm thủ tục, giấy tờ dựa trên dữ liệu.

Cùng với đó, về cơ sở dữ liệu và sử dụng dữ liệu điện tử, dự thảo cần làm rõ phạm vi dữ liệu mở bắt buộc, các luồng dữ liệu được chia sẻ, đối tượng chia sẻ, đối tượng được thụ hưởng và cơ chế bảo đảm an toàn thông tin. Các quy định về ứng dụng công nghệ thông tin cũng được đề nghị thiết kế thành một nhóm thống nhất, qua đó tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho quá trình số hóa hoạt động trợ giúp pháp lý.

Hoàn thiện cơ chế phối hợp trong hoạt động tố tụng

Song song với quá trình xây dựng nghị định, Bộ Tư pháp được giao phối hợp với Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tài chính, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao xây dựng thông tư liên tịch quy định về phối hợp thực hiện trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng. Thông tư liên tịch mới sẽ thay thế Thông tư liên tịch số 10/2018 ngày 29/6/2018 đã được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư liên tịch số 29/2025.

Trọng tâm của dự thảo là cụ thể hóa cơ chế phối hợp liên ngành thực hiện trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng; cơ chế trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án nhân dân và trong điều tra hình sự theo các quy định mới của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý.

Theo Cục Phổ biến, Giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Luật đã bổ sung trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng trong việc phối hợp và tổ chức phối hợp thực hiện cơ chế liên ngành, trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án nhân dân và trong điều tra hình sự; đồng thời giao các cơ quan liên quan xây dựng cơ chế Hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng ở Trung ương và cấp tỉnh.

Thực tiễn cho thấy, cơ chế Hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng đã được duy trì trong nhiều năm, góp phần tăng cường sự phối hợp giữa tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý với cơ quan Công an, Viện Kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân. Thông qua cơ chế này, người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có điều kiện tiếp cận dịch vụ pháp lý kịp thời hơn, hạn chế tình trạng bỏ sót đối tượng trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc.

Hoạt động trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án nhân dân đã được Bộ Tư pháp và Tòa án nhân dân tối cao triển khai từ năm 2022 theo Chương trình phối hợp số 1603/CTPH-BTP-TANDTC. Hoạt động trực trợ giúp pháp lý trong điều tra hình sự được Bộ Tư pháp và Bộ Công an triển khai từ năm 2023 theo Chương trình phối hợp số 5789/CTPH-BTP-BCA.

Việc triển khai các chương trình phối hợp đã mang lại nhiều kết quả tích cực, tạo điều kiện để người thuộc diện được trợ giúp pháp lý tiếp cận dịch vụ pháp lý ngay từ giai đoạn đầu của quá trình tố tụng. Đây là yếu tố có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, người bị hại, người làm chứng và những người tham gia tố tụng thuộc diện được trợ giúp pháp lý.

Để cơ chế trực trợ giúp pháp lý vận hành thống nhất, một số ý kiến đề nghị bổ sung khái niệm "người trực trợ giúp pháp lý", "người hỗ trợ trực trợ giúp pháp lý", qua đó xác định cụ thể chủ thể, trách nhiệm và phạm vi thực hiện nhiệm vụ. Các quy định về trách nhiệm trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án nhân dân, trong điều tra hình sự và trách nhiệm của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cũng cần được rà soát để tránh phân tán, chồng chéo.

Đối với Hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý, có ý kiến cho rằng, Hội đồng do lãnh đạo UBND cấp tỉnh làm Chủ tịch sẽ nâng cao hiệu quả chỉ đạo đối với các ngành công an, viện kiểm sát và tòa án. Quan điểm khác cho rằng, lãnh đạo Sở Tư pháp làm Chủ tịch Hội đồng sẽ phù hợp với vai trò tham mưu quản lý nhà nước về trợ giúp pháp lý, đồng thời thuận lợi hơn trong tổ chức các hoạt động chuyên môn thường xuyên như hướng dẫn, kiểm tra, tập huấn.

Có thể thấy, việc hoàn thiện Thông tư liên tịch sẽ tạo nền tảng pháp lý quan trọng để các cơ quan tiến hành tố tụng và tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý phối hợp chặt chẽ, thống nhất hơn. Đây cũng là điều kiện cần thiết để chính sách trợ giúp pháp lý được triển khai hiệu quả trong thực tiễn, góp phần đưa quyền tiếp cận công lý đến gần hơn với mọi người dân, nhất là các nhóm yếu thế.

Thanh Điểu