Tháo gỡ điểm nghẽn thực thi để CPTPP phát huy hiệu quả hơn

Vừa qua, trong khuôn khổ Năm Chủ tịch Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) 2026, Bộ Công Thương Việt Nam chủ trì Phiên họp Quan chức cấp cao CPTPP lần thứ ba (SOM3) cùng nhiều hoạt động bên lề.

Tại phiên thảo luận "Hiện thực hóa cơ hội CPTPP - Từ nguyên tắc đến quan hệ đối tác" thuộc Diễn đàn Việt Nam - Canada, các chuyên gia trong và ngoài nước đã phân tích nguyên nhân khiến CPTPP vẫn chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng đối với một bộ phận doanh nghiệp. Đồng thời, diễn giả tham gia tọa đàm cũng đưa ra nhiều khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực thi hiệp định trong giai đoạn tới.

Doanh nghiệp cần được hỗ trợ nhiều hơn để khai thác CPTPP

Theo bà Phùng Thị Lan Phương, chuyên gia về chính sách thương mại quốc tế, CPTPP là một hiệp định thương mại tự do có tiêu chuẩn cao, mở ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, để những cơ hội đó được chuyển hóa thành kết quả cụ thể, cần tiếp tục tháo gỡ các khó khăn trong quá trình thực thi.

Bà Phùng Thị Lan Phương, chuyên gia về chính sách thương mại quốc tế, trao đổi tại phiên thảo luận. Ảnh: Quỳnh Trang

Bà Phương cho biết, trước khi CPTPP có hiệu lực, Việt Nam đã có hiệp định thương mại tự do với phần lớn các thành viên của CPTPP, ngoại trừ Canada, Mexico và Peru. Vì vậy, nhiều doanh nghiệp vẫn ưu tiên sử dụng những FTA đã quen thuộc, trong khi CPTPP với hệ thống quy tắc mới đòi hỏi thời gian để doanh nghiệp tìm hiểu và thích ứng.

Theo vị chuyên gia này, kết quả tận dụng CPTPP hiện nay chủ yếu thể hiện ở thương mại hàng hóa, trong khi lĩnh vực dịch vụ và đầu tư chưa ghi nhận nhiều chuyển biến nổi bật. Đây cũng là đặc điểm chung của nhiều FTA, bởi các cam kết về cắt giảm thuế quan đối với hàng hóa thường sâu rộng hơn so với các cam kết về dịch vụ và đầu tư.

Một nội dung được bà Phương đặc biệt nhấn mạnh là các biện pháp phi thuế quan. Mặc dù CPTPP đã tạo điều kiện thuận lợi thông qua việc cắt giảm thuế quan, doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng nhiều quy định về tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, kiểm dịch hay an toàn thực phẩm của thị trường nhập khẩu. Những quy định này phục vụ các mục tiêu chính đáng theo quy định của WTO, song nếu được áp dụng chưa hợp lý có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ đối với doanh nghiệp.

Trong bối cảnh Việt Nam đã có 17 FTA có hiệu lực, việc doanh nghiệp phải tiếp cận nhiều hệ thống quy tắc khác nhau cũng đặt ra không ít thách thức, đặc biệt với các doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Dẫn kết quả khảo sát Chỉ số FTA (FTA Index) do VCCI phối hợp với Bộ Công Thương thực hiện, bà Phương cho biết tỷ lệ doanh nghiệp thực sự hiểu rõ các cam kết của FTA hiện vẫn ở mức dưới 20%. Điều này cho thấy vẫn còn nhiều dư địa để tăng cường công tác phổ biến thông tin, hướng dẫn doanh nghiệp khai thác hiệu quả các cam kết.

Để nâng cao hiệu quả thực thi CPTPP trong giai đoạn tới, bà Phương đề xuất trước hết cần có đánh giá toàn diện về quá trình triển khai hiệp định tại các nước thành viên, từ đó rà soát những quy định còn bất cập và có điều chỉnh phù hợp với thực tiễn.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục thúc đẩy chuyển đổi số trong tạo thuận lợi thương mại, nghiên cứu các sáng kiến như Cơ chế một cửa CPTPP nhằm tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các thành viên, đồng thời đẩy mạnh hài hòa tiêu chuẩn và hội tụ các quy tắc giữa các FTA để giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Đặc biệt, bà đánh giá cao sáng kiến xây dựng Hệ sinh thái FTA do Bộ Công Thương Việt Nam khởi xướng. Nền tảng này được kỳ vọng sẽ kết nối các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp, tạo đầu mối cung cấp thông tin, tư vấn và đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình tận dụng các FTA nói chung và CPTPP nói riêng.

Thực thi hiệu quả sẽ gia tăng giá trị của các FTA

Ở góc độ doanh nghiệp châu Âu, ông Jean-Jacques Bouflet, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu (EuroCham), cho rằng chất lượng của các hiệp định thương mại tự do cần được phát huy thông qua quá trình thực thi hiệu quả.

Theo ông Bouflet, các FTA là những hiệp định được ký kết giữa các quốc gia, trong khi đối tượng trực tiếp khai thác lợi ích lại là doanh nghiệp. Vì vậy, việc giúp doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hiểu rõ các cam kết và biết cách áp dụng vào hoạt động kinh doanh là yếu tố có ý nghĩa quyết định.

Ông Boufletcho rằng bối cảnh thương mại toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng đặt ra yêu cầu tiếp tục cập nhật và hoàn thiện việc triển khai các FTA. Bên cạnh thương mại hàng hóa, những lĩnh vực mới như kinh tế số hay thương mại số sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hợp tác kinh tế quốc tế.

Chia sẻ kinh nghiệm từ hoạt động của EuroCham tại Việt Nam, ông cho biết nhiều kiến nghị của cộng đồng doanh nghiệp châu Âu hiện tập trung vào quá trình thực thi các cam kết FTA. Điều này cho thấy vẫn còn dư địa để tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý, tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp trong quá trình hưởng ưu đãi từ các hiệp định.

Các đơn vị có thẩm quyền của Bộ Công Thương đã xây dựng được những hiệp định có chất lượng cao. Mặc khác, việc thực thi các cam kết liên quan đến nhiều cơ quan khác nhau. Vì vậy, sự phối hợp đồng bộ trong quá trình triển khai sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực thi.

Ông Bouflet nhận định rằng trong quá trình này, các phòng thương mại và hiệp hội doanh nghiệp có vai trò là cầu nối giữa doanh nghiệp với cơ quan quản lý, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin và xử lý những vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện các cam kết. Các đại sứ quán cũng là đối tác quan trọng trong việc đồng hành cùng doanh nghiệp khi khai thác các cơ hội từ FTA.

Các chuyên gia tại buổi thảo luận khẳng định các hiệp định thương mại tự do vẫn giữ vai trò quan trọng trong bối cảnh thương mại toàn cầu có nhiều biến động. Việc tiếp tục bảo đảm thực thi đầy đủ các cam kết, duy trì môi trường thương mại minh bạch, ổn định và dựa trên luật lệ sẽ góp phần củng cố niềm tin của doanh nghiệp, qua đó phát huy hiệu quả của các FTA, trong đó có CPTPP, đối với tăng trưởng thương mại và đầu tư của các nền kinh tế thành viên.

Lê An