Tháo gỡ ba 'nút thắt', khơi thông nguồn lực cho an ninh năng lượng

Tại Hội thảo "An ninh năng lượng đến 2030: Khơi thông nguồn lực phát triển hạ tầng năng lượng", GS.TS Võ Xuân Vinh cho rằng, trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, quá trình chuyển dịch năng lượng diễn ra mạnh mẽ và những biến động địa chính trị ngày càng khó lường, Việt Nam cần có cách tiếp cận tổng thể để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Theo ông, nếu chỉ tập trung phát triển nguồn điện mà không xử lý các hạn chế về cơ chế thị trường, hạ tầng truyền tải và khả năng huy động vốn thì nguy cơ thiếu điện và mất cân đối trong hệ thống vẫn sẽ hiện hữu. Vì vậy, các giải pháp cần được triển khai đồng bộ trên ba trụ cột gồm cải cách thị trường điện, đa dạng hóa nguồn cung kết hợp khơi thông dòng vốn đầu tư và hiện đại hóa hạ tầng năng lượng.

GS.TS Võ Xuân Vinh cho rằng, nếu chỉ tập trung phát triển nguồn điện mà không xử lý các hạn chế về cơ chế thị trường, hạ tầng truyền tải và khả năng huy động vốn thì nguy cơ thiếu điện và mất cân đối trong hệ thống vẫn sẽ hiện hữu.

Về cải cách thị trường điện, GS.TS Võ Xuân Vinh nhấn mạnh yêu cầu xây dựng lộ trình điều chỉnh giá điện theo tín hiệu thị trường, từng bước xóa bỏ cơ chế bù chéo giữa các nhóm khách hàng nhằm phản ánh đúng chi phí sản xuất và tạo động lực đầu tư cho ngành điện. Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh, hướng tới phát triển thị trường bán lẻ điện cạnh tranh trong thời gian tới.

Một nội dung được ông đặc biệt nhấn mạnh là mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). Theo đó, các doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng điện lớn như doanh nghiệp FDI hay các trung tâm dữ liệu (data center) cần được tạo điều kiện mua điện tái tạo trực tiếp từ các nhà sản xuất. Điều này không chỉ đáp ứng yêu cầu về sử dụng năng lượng xanh của các nhà đầu tư quốc tế mà còn góp phần thúc đẩy phát triển thị trường điện cạnh tranh và thu hút thêm dòng vốn FDI chất lượng cao.

Ở nhóm giải pháp thứ hai, chuyên gia cho rằng Việt Nam cần đa dạng hóa nguồn cung năng lượng đồng thời khơi thông các nguồn lực tài chính phục vụ đầu tư. Trong đó, điện gió ngoài khơi được đánh giá là một trong những động lực quan trọng để bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, theo GS.TS Võ Xuân Vinh, cần sớm hoàn thiện các cơ chế đủ sức hấp dẫn nhằm thu hút nhà đầu tư quốc tế, bao gồm cơ chế bảo lãnh của Chính phủ và các mô hình tài trợ dự án (project finance) theo thông lệ quốc tế. Đây là những điều kiện quan trọng để các dự án điện gió ngoài khơi có thể huy động nguồn vốn quy mô lớn với chi phí hợp lý.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng cần tận dụng hiệu quả nguồn lực từ Thỏa thuận Đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP). Theo ông, điều quan trọng không chỉ là quy mô nguồn vốn cam kết mà còn là cải cách thể chế để đẩy nhanh tiến độ giải ngân, đưa các nguồn lực này vào các dự án năng lượng trọng điểm.

Ngoài việc phát triển năng lượng tái tạo, chuyên gia cũng đề xuất xây dựng hệ thống dự trữ LNG mang tính chiến lược và đa dạng hóa nguồn nhập khẩu nhằm giảm thiểu rủi ro trước những biến động của thị trường năng lượng thế giới.

Nhóm giải pháp thứ ba tập trung vào hiện đại hóa hạ tầng năng lượng. Theo GS.TS Võ Xuân Vinh, hệ thống truyền tải điện cần được ưu tiên đầu tư theo hướng thông minh, ứng dụng công nghệ số và huy động nguồn lực xã hội thông qua các mô hình hợp tác công - tư (PPP).

Cùng với đó, Việt Nam cần phát triển các hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) nhằm nâng cao khả năng hấp thụ nguồn điện từ các dự án năng lượng tái tạo, góp phần tăng tính linh hoạt và ổn định của hệ thống điện quốc gia.

Đối với xu hướng phát triển trí tuệ nhân tạo và trung tâm dữ liệu, ông đề xuất quy hoạch các cụm data center gắn với các nguồn điện sạch chuyên dụng. Cách tiếp cận này vừa đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của nền kinh tế số, vừa giúp nâng cao khả năng cạnh tranh trong thu hút đầu tư công nghệ cao.

Theo GS.TS Võ Xuân Vinh, an ninh năng lượng của Việt Nam đến năm 2030 cần xây dựng một thị trường điện minh bạch, cơ chế chính sách ổn định và hệ thống hạ tầng đủ hiện đại để huy động hiệu quả nguồn lực từ khu vực tư nhân cũng như các tổ chức tài chính quốc tế. Chỉ khi ba điểm nghẽn về thị trường, thể chế và hạ tầng được tháo gỡ đồng bộ, Việt Nam mới có thể bảo đảm an ninh năng lượng và đáp ứng yêu cầu tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn mới.

Đình Khương