Thành phố bọt biển - giải pháp quản lý nước đô thị ĐBSCL

Mô hình vận hành của Thành phố bọt biển - Ảnh: V.K.K chụp lại

Từ “chống nước” sang “sống chung với nước”

Trong nhiều thập niên, các đô thị Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) phát triển dựa trên tư duy “chống nước”: nâng nền, mở rộng cống, gia cố bờ bao để nhanh chóng tiêu thoát nước mưa. Tuy nhiên, cách tiếp cận này ngày càng bộc lộ giới hạn trong bối cảnh biến đổi khí hậu, mưa cực đoan gia tăng, triều cường dâng cao và đặc biệt là tình trạng sụt lún đất diễn ra trên diện rộng. Trước thực tế đó, các dự án của Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ), điển hình là dự án “Thích ứng với biến đổi khí hậu vùng Đồng bằng sông Cửu Long” (MCRP), đã giới thiệu khái niệm Thành phố bọt biển (Sponge City) như một hướng tiếp cận mới cho quản lý nước đô thị.

Bà Michaela Baur, Giám đốc Quốc gia GIZ tại Việt Nam, cho rằng theo cách hiểu của GIZ, thành phố bọt biển không phải là một mô hình công trình riêng lẻ, mà là một chiến lược quy hoạch đô thị tổng hợp. Đô thị được thiết kế và vận hành như một “miếng bọt biển” có khả năng hấp thụ, lưu giữ, làm sạch và tái sử dụng nước mưa ngay tại chỗ, thay vì nhanh chóng xả bỏ ra hệ thống kênh rạch hoặc ra biển. Tư duy này đặc biệt phù hợp với ĐBSCL – vùng đất thấp, giàu nước nhưng cũng dễ bị tổn thương trước các biến động thủy văn.

Cũng theo bà Michaela Baur, vấn đề của các đô thị ĐBSCL không phải là thừa nước hay thiếu nước, mà là quản lý nước chưa hợp lý. Thành phố bọt biển giúp đưa nước trở lại đúng vai trò của nó trong hệ sinh thái đô thị.

Phát biểu này phản ánh rõ triết lý cốt lõi mà GIZ theo đuổi: coi nước là tài nguyên và là yếu tố cấu thành cảnh quan đô thị, chứ không chỉ là mối đe dọa cần loại bỏ.

Cơ chế vận hành: hạ tầng xanh kết hợp hạ tầng xám

Trong các dự án của GIZ tại ĐBSCL, Thành phố bọt biển được triển khai thông qua hệ thống các giải pháp kỹ thuật thuộc nhóm thoát nước đô thị bền vững (SUDS). Các giải pháp này vận hành theo chuỗi liên hoàn, dựa trên bốn nguyên tắc cơ bản: hấp thụ, lưu trữ, làm sạch và tái sử dụng nước mưa.

Dự án thí điểm mô hình thoát nước bền vững ở Cà Mau - Ảnh: V.K.K chụp lại

Trước hết, nước mưa được hấp thụ tại nguồn thông qua các bề mặt thấm như vỉa hè thấm nước, thảm cỏ, mái nhà xanh hay các dải cây xanh ven đường. Nhờ đó, lượng nước chảy tràn trên bề mặt giảm đáng kể, hạn chế tình trạng ngập nhanh sau mưa lớn. Tiếp theo, nước được lưu trữ tạm thời trong các vườn mưa, hồ điều hòa hoặc bể trữ ngầm phân tán trong không gian đô thị. Đây chính là “túi bọt biển” giúp đô thị có thêm thời gian điều tiết nước khi xảy ra mưa cực đoan.

Giai đoạn thứ ba là làm sạch tự nhiên. Nước mưa chảy qua các lớp đất, cát và hệ rễ cây trong các rãnh thấm sinh học được lọc bỏ một phần cặn bẩn và chất ô nhiễm trước khi thấm xuống đất hoặc được dẫn tiếp vào hệ thống thoát nước. Cuối cùng, một phần nước được tái sử dụng cho tưới cây xanh, làm mát không gian công cộng hoặc bổ sung nước cho các hồ cảnh quan, qua đó giảm áp lực lên nguồn nước sạch.

Lắp đặt vật liệu chống thấm vĩa hè dự án GIZ - Ảnh: V.K.K

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của GIZ là không loại bỏ hoàn toàn hạ tầng xám truyền thống như cống, kênh hay trạm bơm. Thay vào đó, dự án hướng tới sự kết hợp linh hoạt giữa hạ tầng xanh và hạ tầng xám, trong đó hạ tầng xanh đóng vai trò chính trong các trận mưa thông thường, còn hạ tầng xám hỗ trợ khi lượng mưa vượt quá khả năng hấp thụ tự nhiên. Cách làm này giúp tối ưu chi phí đầu tư, đồng thời tăng độ bền vững cho hệ thống thoát nước đô thị.

Áp dụng tại ĐBSCL và những hiệu quả bước đầu

Trong khuôn khổ dự án MCRP, mô hình Thành phố bọt biển đã được nghiên cứu và thí điểm tại một số đô thị trọng điểm của ĐBSCL như Rạch Giá (Kiên Giang), Cà Mau (Cà Mau) và Long Xuyên (An Giang), Sóc Trăng (TP.Cần Thơ). Đây đều là những đô thị đang chịu áp lực lớn từ ngập úng, triều cường và sụt lún đất.

Tại Rạch Giá, các giải pháp như vườn mưa, dải cây xanh thấm nước và cải tạo không gian công cộng ven biển đã giúp giảm áp lực ngập cục bộ, đồng thời cải thiện cảnh quan đô thị. Ở Cà Mau, nơi sụt lún đất diễn ra nghiêm trọng, việc giữ nước mưa lại trong đô thị thay vì xả nhanh ra kênh rạch được đánh giá là góp phần quan trọng vào quá trình tái nạp nước ngầm, qua đó hỗ trợ giảm tốc độ sụt lún. Trong khi đó, tại Long Xuyên, GIZ hỗ trợ tích hợp tư duy Thành phố bọt biển vào quy hoạch thoát nước và quản lý rủi ro thiên tai, giúp đô thị chủ động hơn trước các kịch bản mưa lớn và lũ nội đồng.

Ông Trần Quốc Thống, Phó giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Cà Mau, cho biết một trong những giá trị nổi bật của mô hình này là lợi ích kép. Ngoài mục tiêu chống ngập cục bộ, Thành phố bọt biển còn góp phần giảm ô nhiễm nước mặt, cải thiện vi khí hậu đô thị và bổ sung không gian xanh cho cộng đồng. So với việc mở rộng cống hoặc xây dựng các công trình kiểm soát nước quy mô lớn, các giải pháp bọt biển thường có chi phí đầu tư và bảo trì thấp hơn, đồng thời dễ dàng lồng ghép vào các dự án chỉnh trang, nâng cấp đô thị hiện có.

Nước chấm xuống đất giúp cho cây xanh quanh năm giảm nguy cơ thiếu nước - Ảnh: V.K.K

Theo đánh giá của các chuyên gia tham gia dự án, Thành phố bọt biển đặc biệt phù hợp với điều kiện tự nhiên của ĐBSCL – nơi “nước vừa là thách thức, vừa là cơ hội”. Đại diện GIZ tại dự án MCRP từng chia sẻ: “Nếu được tích hợp sớm vào quy hoạch đô thị, các giải pháp bọt biển sẽ giúp ĐBSCL không chỉ thích ứng với biến đổi khí hậu, mà còn phát triển theo hướng hài hòa hơn với hệ sinh thái nước.”

Ông Nguyễn Văn Tiến, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai – Bộ Nông nghiệp & Môi trường cho rằng, Thành phố bọt biển theo các dự án của GIZ tại ĐBSCL cho thấy một sự chuyển dịch quan trọng trong tư duy quản lý nước đô thị: từ đối phó ngắn hạn sang thích ứng dài hạn. Dù mới ở giai đoạn thí điểm, mô hình này đã chứng minh tiềm năng trong việc giảm ngập, hạn chế sụt lún đất và cải thiện chất lượng môi trường đô thị. Trong bối cảnh ĐBSCL đang đứng trước những thách thức khí hậu ngày càng gay gắt, Thành phố bọt biển có thể trở thành một nền tảng quan trọng cho chiến lược phát triển đô thị bền vững của toàn vùng.

Văn Kim Khanh