Thanh niên Cao Bằng số hóa di tích - đánh thức ký ức lịch sử bằng công nghệ - Kỳ 1

Hiện nay, tại nhiều khu di tích lịch sử trên địa bàn tỉnh, du khách dễ dàng bắt gặp những bảng thông tin gắn mã QR đặt trước cổng hoặc trong khuôn viên. Chỉ với một lần quét bằng điện thoại, câu chuyện về các địa danh, nhân vật và dấu mốc lịch sử hiện ra sinh động qua hình ảnh, tư liệu và lời thuyết minh... Ít ai biết rằng phía sau những mã quét nhỏ bé ấy là sự chung tay của nhiều đoàn viên, thanh niên thế hệ Gen Z (thanh niên thời kỳ công nghệ số) với tình yêu lịch sử, di sản văn hóa, bằng sức trẻ và tinh thần sáng tạo, họ đang góp phần số hóa di tích, kết nối quá khứ với hiện tại, lan tỏa giá trị lịch sử quê hương trong thời đại số.

Kỳ 1: “Quét mã - mở ký ức: Cuộc “cách mạng nhỏ” làm sống dậy lịch sử với đời thường

Tại Khu di tích lịch sử Kim Đồng, xã Trường Hà, từng nhóm học sinh, du khách sau khi nghe thuyết minh, sử dụng điện thoại thông minh quét mã QR đặt ngay tại lối cổng vào. Chỉ với một điểm chạm, trên màn hình hiện lên tư liệu sinh động về người anh hùng tuổi trẻ Nông Văn Dền - Kim Đồng đã vượt qua muôn vàn hiểm nguy làm liên lạc cho cán bộ cách mạng, trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Đằng sau sự tiện lợi của mã QR là tâm huyết của nhiều đoàn viên thanh niên đã âm thầm thực hiện một “cuộc cách mạng nhỏ”: đưa lịch sử lên không gian số.

Khi di tích “mở cửa” trên không gian số

Bắt nhịp với xu thế chuyển đổi số (CĐS), từ năm 2020 đến nay, tuổi trẻ Cao Bằng đã tiên phong đảm nhận nhiều phần việc mới, trong đó từng bước triển khai số hóa các di tích văn hóa, lịch sử. Nhờ đó, các di tích không còn bị “đóng khung” trong những tấm bảng thuyết minh, sách vở, lời giới thiệu của hướng dẫn viên, mà đang dần “mở cửa” trên không gian số, mang đến cách tiếp cận linh hoạt, hiện đại hơn cho người dân và du khách.

Theo Phó Bí thư Tỉnh đoàn Thanh niên Hà Ngọc Huy, việc ứng dụng công nghệ số, đặc biệt là triển khai mã QR tại các di tích không chỉ là nhiệm vụ trong CĐS mà còn là cách để thanh niên phát huy vai trò xung kích, sáng tạo, góp phần đưa lịch sử hòa nhịp với đời sống hiện đại. Các cấp bộ Đoàn tích cực phối hợp với ngành văn hóa và chính quyền địa phương để đưa công nghệ vào phục vụ công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Chị Đoàn Thu Lê, du khách Hà Nội đến tham quan Khu di tích lịch sử Kim Đồng, xã Trường Hà cho biết: Sau khi nghe hướng dẫn viên thuyết minh, tôi rất xúc động muốn có tư liệu để đem về cho con trai tôi đọc. Sau khi quét mã QR tại điểm di tích, tôi không chỉ có tư liệu về tiểu sử của anh hùng Kim Đồng mà còn xem các tư liệu hình ảnh, sơ đồ hoạt động cách mạng, những câu chuyện kể sinh động về hành trình làm liên lạc vượt qua nhiều hiểm nguy của anh Kim Đồng. Số hóa di tích rất ý nghĩa, gần gũi với đời thường, người dân dễ tiếp cận.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, việc ứng dụng mã QR trong giới thiệu di tích là một trong những nội dung cụ thể hóa chương trình CĐS trong lĩnh vực văn hóa, lịch sử. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin, hệ thống dữ liệu số còn giúp chuẩn hóa nội dung, tránh sai lệch trong quá trình truyền đạt lịch sử.

Chùa Sùng Phúc, xã Hạ Lang có lịch sử trăm năm, mã QR được đặt ngay khu vực cổng chính, du khách dễ dàng tìm hiểu đầy đủ về lịch sử hình thành, giá trị kiến trúc và vai trò của ngôi chùa trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của người Tày, Nùng nơi đây.

Giám đốc Ban Quản lý các di tích Quốc gia đặc biệt tỉnh Đào Văn Mùi cho biết: Nhiều đoàn khách đến các khu di tích ngoài việc được nghe hướng dẫn viên giới thiệu còn mong muốn có tư liệu cho cá nhân để hiểu sâu hơn, hoặc phục vụ công tác nghiên cứu, tuyên truyền… sẽ phụ thuộc vào thuyết minh, phát hành, in ấn tờ rơi, tài liệu… Việc quét mã QR, du khách chủ động tìm hiểu thông tin bất cứ lúc nào. Điều này đặc biệt phù hợp với khách trẻ và khách du lịch tự do.

Công trình thanh niên “Số hóa di tích lịch sử Đồn Đồng Mu” khánh thành năm 2023.

Gen Z và hành trình “đánh thức” lịch sử

Ít ai biết rằng, phía sau những mã QR nhỏ bé đặt tại các di tích là một hành trình lặng lẽ, công phu, bền bỉ của những đoàn viên, thanh niên tâm huyết. Họ không chỉ làm công việc kỹ thuật đơn thuần, mà đang đảm nhận một sứ mệnh lớn hơn: “đánh thức” lịch sử bằng ngôn ngữ của thời đại số. Ở đó, mỗi dòng tư liệu, mỗi bức ảnh, mỗi đoạn thuyết minh đều được chắt lọc, thổi hồn để quá khứ không còn xa xôi, mà trở nên sống động, chính xác, gần gũi với đời thường, thế hệ trẻ.

Anh Nông Linh Thế, đoàn viên xã Trường Hà là một trong những gương mặt tiêu biểu. Tham gia công trình số hóa Khu di tích lịch sử Kim Đồng, anh cùng các thành viên đã tập trung thời gian để hoàn thiện nội dung cho từng điểm di tích. Có những tài liệu tưởng chừng rất đơn giản, nhưng khi kiểm chứng lại phải đối chiếu từ nhiều nguồn chính thống như: hồ sơ ngành văn hóa, sách lịch sử cấp tỉnh, thậm chí tài liệu Trung ương, chỉ một chi tiết sai lệch cũng có thể làm giảm giá trị lịch sử.

Quá trình ấy không chỉ là lao động trí tuệ tập thể mà còn là hành trình đào sâu vào ký ức lịch sử, chính xác về tư liệu. Mỗi lần tìm được một tư liệu quý, mỗi khi ghép nối được một mảnh ghép lịch sử còn thiếu, những người trẻ như anh Thế lại thêm một lần hiểu rõ hơn giá trị của công việc mình đang làm.

Không dừng lại ở Di tích lịch sử Kim Đồng, công trình thanh niên “Số hóa di tích lịch sử Đồn Đồng Mu” là minh chứng rõ nét cho tinh thần xung kích của tuổi trẻ. Đây là công trình do Tỉnh đoàn Thanh niên phối hợp cùng các cơ quan chức năng triển khai. Đồn Đồng Mu là nơi ghi dấu chiến công vang dội, sự hy sinh anh dũng của đồng chí Xuân Trường (Hoàng Văn Nhủng) Tiểu đội trưởng Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, là liệt sĩ đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Trận đánh diễn ra đêm mùng 4, rạng sáng 5/2/1945 đã trở thành một dấu mốc quan trọng trong cao trào cách mạng trước Cách mạng Tháng Tám 1945.

Để tái hiện lại câu chuyện ấy trên nền tảng số, các đoàn viên phải đi sâu vào tư liệu, đối chiếu nhiều nguồn thông tin. Trước khi làm, chúng tôi chỉ biết đây là một di tích, nhưng càng tìm hiểu, càng thấy mỗi địa danh đều ẩn chứa những câu chuyện rất đặc biệt. Khi hiểu rồi, mình muốn kể lại cho người khác nghe, theo cách dễ hiểu nhất - Chị Nông Thị Diệp, Phó trưởng Ban Công tác thanh thiếu nhi, Tỉnh đoàn Thanh niên tham gia công trình chia sẻ.

Đặc biệt hơn, phần lớn những thanh niên Gen Z tham gia số hóa di tích đều không phải chuyên gia công nghệ. Họ là học sinh, sinh viên, cán bộ Đoàn cơ sở, những người tự mày mò học cách thiết kế nội dung số, xử lý hình ảnh, dựng video, tạo mã QR. Có người phải thức đêm để chỉnh sửa từng chi tiết nhỏ, có người lặn lội tìm gặp nhân chứng để xác minh thông tin lịch sử. Chính tinh thần tự học, dám làm, dám chịu trách nhiệm đã tạo nên sức sống cho các công trình. Họ không chỉ “số hóa dữ liệu”, mà đang “số hóa cảm xúc”, đưa lịch sử đến gần hơn với cộng đồng bằng chính sự nhiệt huyết của mình.

Chị Hoàng Thùy Linh, dân tộc Tày, xóm Tà Lùng, xã Phục Hòa, sinh viên năm thứ 3, Đại học Ngoại thương Hà Nội đang triển khai Dự án “Chuỗi giá trị kinh tế di sản” tại Cao Bằng chia sẻ: Với Gen Z, công nghệ không còn chỉ là công cụ giải trí mà trở thành phương tiện để họ thể hiện trách nhiệm công dân, thể hiện tình yêu quê hương theo cách riêng. Khi một bạn trẻ cúi xuống quét mã QR để đọc về lịch sử, khi một đoàn viên kiên trì chỉnh sửa từng dòng thuyết minh lịch sử… Đó chính là lúc lịch sử được “đánh thức” không phải bằng những bài giảng khô khan, mà bằng sự kết nối tự nhiên, sống động.

Học sinh, đoàn viên, thanh niên Trường THPT Thạch An trong nhóm thực hiện Công trình số hóa tuyến thứ 4 “Một thời hoa lửa”, Công viên địa chất Non nước Cao Bằng tìm hiểu, khảo sát tư liệu văn hóa cơ sở.

Lịch sử gần hơn với đời sống hôm nay

Sự thay đổi rõ rệt nhất từ các công trình số hóa di tích chính là cách người dân và du khách tiếp cận lịch sử, văn hóa rất tiện lợi, gần gũi. Tại nhiều điểm di tích, hình ảnh du khách đứng quét mã QR, chăm chú đọc thông tin trên điện thoại đã trở nên quen thuộc. Chị Nguyễn Thu Hà, du khách Hà Nội, chia sẻ: Khi đến Di tích lịch sử Đồn Đồng Mu, dù không có hướng dẫn viên nhưng khi quét mã QR, tôi biết nơi đây đã diễn ra trận đánh ác liệt của quân đội ta với quân Pháp, liệt sĩ Xuân Trường đã anh dũng hy sinh khiến tôi rất xúc động. Điều này giúp chuyến trải nghiệm của tôi trở nên ý nghĩa hơn.

Đối với học sinh, trải nghiệm này càng trở nên ý nghĩa. Chị Phạm Thị Quyên, giáo viên Trường THPT Thạch An cho biết: Các em rất hào hứng khi được sử dụng điện thoại để tìm hiểu lịch sử. Đây là cách kết hợp giữa học và trải nghiệm, giúp học sinh ghi nhớ lâu hơn. Không chỉ phục vụ giáo dục, việc số hóa di tích còn góp phần quảng bá hình ảnh địa phương. Khi thông tin được đưa lên nền tảng số, khả năng tiếp cận của du khách trong và ngoài tỉnh cũng được mở rộng.

Từ Khu di tích lịch sử Kim Đồng (Trường Hà), di tích lịch sử Đồn Đồng Mu (Xuân Trường), Chiến thắng biên giới năm 1950 (Đức Long, Đông Khê)… một “bản đồ di sản số” đang dần hình thành. Mỗi mã QR là một “cánh cửa” dẫn vào quá khứ, giúp người xem hiểu rõ hơn về truyền thống cách mạng và bản sắc văn hóa của Non nước Cao Bằng.

Từ sự tâm huyết, yêu lịch sử của đoàn viên trẻ đang chứng minh lịch sử Cao Bằng đang từng bước gần gũi với đời sống hiện đại. Bằng điện thoại thông minh, bằng công nghệ số và bằng tâm huyết của tuổi trẻ, họ đang giúp lịch sử không chỉ được lưu giữ, mà còn sống động trong đời sống hôm nay.

Từ năm 2020 - 2025, Tỉnh đoàn Thanh niên phối hợp các cấp, ngành, địa phương xây dựng công trình số hóa di tích, gồm: Di tích lịch sử Kim Đồng, xã Trường Hà; Khu di tích lịch sử văn hóa Chùa Sùng Phúc, xã Hạ Lang; Di tích lịch sử Đồn Đồng Mu, xã Xuân Trường, Di tích lịch sử cách mạng Đông Bó Lình, xã Quảng Uyên; Đền Bà Hoàng, phường Nùng Trí Cao; các điểm trải nghiệm Tuyến số 4 “Một thời hoa lửa” Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, xã Thạch An; Di tích lịch sử Hang Ngườm Mạ, xã Trùng Khánh; Khu di tích Quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950, xã Đức Long.

Kỳ 2: Những “kỹ sư lịch sử” trẻ tuổi - hành trình kiến tạo dữ liệu di sản số

Trường Hà