Thẩm tra sơ bộ dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi)

Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh phát biểu tại phiên họp

Tạo điều kiện đưa hoạt động hòa giải ở cơ sở đi vào nề nếp, hiệu quả

Trình bày tóm tắt Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc cho biết, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo cơ sở pháp lý đầy đủ, toàn diện, vững chắc cho hoạt động hòa giải ở cơ sở đi vào nề nếp, thống nhất, hiệu quả và tiếp tục khẳng định được vị trí, vai trò quan trọng trong đời sống xã hội.

Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh phát biểu tại phiên họp

Thực tiễn thi hành Luật Hòa giải ở cơ sở cho thấy, ở những địa phương làm tốt công tác hòa giải cơ sở thì tình hình an ninh, trật tự được giữ vững, góp phần ngăn ngừa hành vi vi phạm pháp luật; xây dựng khối đoàn kết cộng đồng.

Tuy nhiên, công tác hòa giải ở cơ sở cũng tồn tại một số khó khăn, vướng mắc. Một số nguyên tắc tổ chức, hoạt động hòa giải ở cơ sở hiện hành thiếu đồng bộ, chưa bao quát hết các yêu cầu thực tiễn và bối cảnh mới, tạo ra những khoảng trống pháp lý lớn trong thực thi.

Thay mặt Ban soạn thảo, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc trình bày tờ trình dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi)

Chẳng hạn như Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 chưa thực sự quan tâm đầy đủ đến đối tượng là người dân tộc thiểu số, người khuyết tật để bảo đảm quyền tiếp cận ngôn ngữ trong hòa giải; phạm vi bảo mật thông tin chưa toàn diện. Luật cũng chưa quy định "hòa giải không thay thế biện pháp xử lý vi phạm hành chính hoặc hình sự" đã dẫn đến tình trạng lợi dụng hòa giải ở cơ sở để trốn tránh nghĩa vụ với Nhà nước, nghĩa vụ với bên thứ ba có liên quan.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Đặng Xuân Phương trình bày dự thảo Báo cáo thẩm tra sơ bộ

Thiếu quy định về cơ chế "chỉ định hòa giải viên"; quyền và nghĩa vụ của hòa giải viên ở cơ sở chưa được quy định đầy đủ. Theo Luật hiện hành, quy định quy trình, thủ tục bầu hòa giải viên tương đối chặt chẽ, nhưng thực tiễn cho thấy một số trường hợp không thể tổ chức bầu được do nhiều nguyên nhân như sự kiện bất khả kháng hoặc việc tổ chức bầu không thành công. Do đó, cần có cơ chế chỉ định hòa giải viên.

Phạm vi tham gia và quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở cũng chưa được quy định rõ ràng, cụ thể. Điều này khiến việc mời người tham gia hòa giải ở cơ sở của hòa giải viên gặp khó khăn, ảnh hưởng đến chất lượng, hoạt động hòa giải ở cơ sở…

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Triệu Thế Hùng phát biểu tại phiên họp

Từ những bất cập trong thực tiễn, dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) được xây dựng gồm 5 chương, 35 điều (tăng 2 điều so với Luật hiện hành). Trong đó, sửa đổi, bổ sung một số nguyên tắc tổ chức, hoạt động hòa giải ở cơ sở để bảo đảm phù hợp, thống nhất với các quy định pháp luật hiện hành và đáp ứng yêu cầu, bối cảnh mới.

Dự thảo Luật cũng bổ sung quy định về chỉ định hòa giải viên. Theo đó, việc chỉ định hòa giải viên được thực hiện trong trường hợp đã tổ chức bầu hòa giải viên nhưng không đạt mục tiêu đề ra hoặc không thể tổ chức bầu hòa giải viên do sự kiện bất khả kháng. Đồng thời, bổ sung một số quyền của hòa giải viên để tạo điều kiện cho hòa giải viên có thể hoàn thành tốt nhất hoạt động hòa giải.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Tạ Văn Hạ phát biểu tại phiên họp

Để kịp thời đáp ứng yêu cầu thực hiện mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, dự thảo Luật quy định trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Ủy ban nhân dân cấp xã trong công tác hòa giải ở cơ sở, phù hợp với chủ trương phân cấp, phân quyền hiện nay…

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Lò Thị Việt Hà phát biểu tại phiên họp

Đánh giá tác động kỹ hơn về nguồn lực thực hiện

Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội tán thành với sự cần thiết sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở, nhất trí với những căn cứ chính trị, pháp lý và thực tiễn được trình bày tại Tờ trình 364/TTr-CP của Chính phủ.

Thường trực Ủy ban nhận thấy, hồ sơ dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) trình Quốc hội được chuẩn bị đầy đủ theo quy định tại Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, thể hiện tinh thần đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, bám sát thực tiễn và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Thị Mai Thoa phát biểu

Qua rà soát cho thấy, hầu hết vướng mắc, bất cập được chỉ ra trong Báo cáo tổng kết thi hành đã được nghiên cứu và đề xuất sửa đổi, bổ sung trong các nhóm chính sách lớn của Tờ trình và quy định cụ thể tại dự thảo Luật. Cơ quan chủ trì soạn thảo đã chuẩn bị và trình kèm dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và hướng dẫn thi hành Luật, đáp ứng yêu cầu về tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong xây dựng, ban hành văn bản hướng dẫn luật, pháp lệnh, nghị quyết.

ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội Phạm Trọng Cường tại phiên họp

Thường trực Ủy ban cơ bản nhất trí với phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng của dự thảo Luật như đề xuất của Chính phủ. Tuy nhiên, có ý kiến đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo bổ sung quy định về ranh giới áp dụng thực tiễn giữa hòa giải ở cơ sở với hòa giải theo pháp luật đất đai, hôn nhân và gia đình, hòa giải thương mại, hòa giải tại Tòa án... Đồng thời, rà soát các quy định về hòa giải liên quan đến các đối tượng lao động tự do.

ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Thanh Cầm tại phiên họp

Bên cạnh đó, cần bổ sung, làm rõ cơ chế xử lý khi hòa giải viên phát hiện vụ việc có dấu hiệu vi phạm hành chính, hình sự hoặc thuộc trường hợp không được hòa giải ở cơ sở trong quá trình hòa giải, bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước đối với hoạt động hòa giải ở cơ sở; rà soát, bổ sung hướng dẫn đối với các tranh chấp phát sinh trong môi trường số…

Thường trực Ủy ban cũng đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo bổ sung đánh giá tác động kỹ hơn về nguồn lực thực hiện, bao gồm hạ tầng kỹ thuật số và năng lực của đội ngũ hòa giải viên ở cơ sở. Thực tế hiện nay, biên chế công chức tư pháp, hộ tịch cấp xã rất mỏng, việc giao quá nhiều trách nhiệm mà không tăng cường nhân lực sẽ gây áp lực quá tải lớn, ảnh hưởng đến chất lượng công tác quản lý nhà nước tại địa phương...

Toàn cảnh phiên họp

Phát biểu tại phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho rằng, thực tiễn công tác hòa giải ở cơ sở rất phong phú, cần thống nhất quan điểm và cách tiếp cận để xác lập nguyên tắc phù hợp, phát huy tính tự nguyện và huy động sự tham gia của cộng đồng, tránh xu hướng hành chính hóa.

Hồ sơ dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) sẽ được trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại phiên họp tháng 7/2026. Chủ nhiệm Nguyễn Đắc Vinh đề nghị Ban soạn thảo tiếp tục rà soát, nghiên cứu để thể hiện các quy định trong dự thảo Luật một cách khoa học, rõ ràng, dễ hiểu, bảo đảm thống nhất trong hệ thống pháp luật. Với những nội dung còn ý kiến khác nhau, có phương án giải trình chặt chẽ, thuyết phục.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc cảm ơn các ý kiến tâm huyết, trách nhiệm, thực tiễn của các đại biểu. Ban soạn thảo sẽ nghiên cứu thấu đáo và tiếp thu tối đa để hoàn thiện dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) một cách khoa học, chặt chẽ và sát thực tiễn.

Tin: Nhật Linh; Ảnh: Quang Khánh