Thăm 'làng tiến sĩ' ở Hà Tĩnh - quê hương Giáo sư Toán học đầu tiên của Việt Nam

Theo cuốn "Địa chí huyện Đức Thọ", NXB Lao động ấn hành năm 2004, làng Trung Lễ xưa là 1 trong 4 thôn của xã Cổ Ngu, tổng Văn Lâm, phủ Đức Thọ. Về sau, trải qua nhiều lần tách, nhập với các vùng đất lân cận có tên gọi là xã Trung Lễ, sau đó là xã Lâm Trung Thủy. Từ tháng 7/2025 đến nay, làng (gồm 5 thôn: Trung Khánh, Trung Tiến, Trung Nam, Trung Bắc và Trung Đông ) thuộc xã Đức Thịnh.

Là một làng thuần nông vùng chiêm trũng, hình thành cách đây hàng trăm năm, Trung Lễ từ xưa nổi tiếng với truyền thống yêu nước, hiếu học. Theo các tư liệu lịch sử, ở mỗi thời kỳ, từ thời nhà Trần đến nhà Lê và sau này, mỗi khi đất nước bị xâm lăng, người dân Trung Lễ đều mạnh mẽ đứng lên tham gia khởi nghĩa chống giặc. Đặc biệt, trong phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX, Nhân dân Trung Lễ dưới sự lãnh đạo của Lê Ninh (1857-1887) sau này là 1 trong những vị tướng hàng đầu của nghĩa quân Phan Đình Phùng, đã nổi dậy đấu tranh khiến kẻ thù khiếp sợ.

Nhắc tới làng Trung Lễ, không thể không nhắc tới dòng họ Lê nổi tiếng với nhiều danh nhân, chí sĩ yêu nước, giáo sư, tiến sĩ... đã làm rạng danh quê hương như: Lê Ninh, Lê Văn Huân, Lê Văn Luân (chiến sĩ cách mạng Xô Viết 1930 -1931)... Trong đó, nổi tiếng nhất là GS.TS Nhà Toán học Lê Văn Thiêm (1918-1991), Viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học Việt Nam và cũng là vị Giáo sư Toán học đầu tiên của nước ta. Ảnh: Toàn cảnh di tích quốc gia Nhà thờ họ Lê làng Trung Lễ.

Theo gia phả họ Lê, vị Thủy tổ của dòng họ đã đến làng Trung Lễ lập nghiệp từ đầu thế kỷ XVII. Trải qua nhiều đời, con cháu dòng họ góp phần làm hưng thịnh làng. Nhà thờ dòng họ cũng dần được xây dựng từ đó, nhưng quy mô phải kể đến năm 1916, khi ông Lê Văn Nhiệu (1869 -1929) thân sinh của GS.TS Lê Văn Thiêm đứng ra xây dựng.

Cụ Lê Văn Nhiệu (ở giữa) có mẹ là bà Phan Thị Đại (chị gái ruột Thám hoa Phan Đình Phùng). Ông đậu Cử nhân khoa thi Canh Tý (1900) nhưng không ra làm quan mà ở nhà dạy học, bốc thuốc. Cụ Lê Văn Nhiệu và vợ là bà Đinh Thị Ba sinh được 8 người con trai, 5 người con gái. Trong đó, người con trai đầu là ông Lê Văn Kỷ (đậu Tam giáp Tiến sĩ Hán học năm 1919), người con thứ 2 là Lê Văn Luân - Bí thư Chi bộ Đảng đầu tiên ở Trung Lễ, hi sinh năm 1931; có 2 người con gái cùng tham gia hoạt động cách mạng và con trai út là GS.TS Lê Văn Thiêm.

Ông Lê Lục Giảng (100 tuổi, hậu duệ dòng họ Lê, ở thôn Trung Khánh, xã Đức Thịnh) cho biết: "Từ nhỏ, chúng tôi đã được nghe kể, cụ Nhiệu là người yêu nước, thương dân, luôn giúp đỡ người gặp hoạn nạn. Đặc biệt, cụ dạy con rất nghiêm, chính vì thế mà các con của cụ nhiều người học giỏi, giàu tinh thần yêu nước. Trong đó, cụ Lê Văn Thiêm là người thông minh nổi bật, từ nhỏ đã học một biết mười".

Nền tảng truyền thống gia đình, dòng họ không chỉ hun đúc nên tài năng xuất sắc mà còn nuôi dưỡng tinh thần yêu nước nông nàn trong nhân cách GS.TS Lê Văn Thiêm. Để rồi, năm 1949, khi đang ở đỉnh cao danh vọng là Giáo sư Tiến sĩ Toán học hàng đầu ở Thụy Sĩ, theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông đã trở về quê hương tham gia vào lực lượng cách mạng. Ông dành cả cuộc đời phụng sự đất nước ở nhiều vai trò khác nhau, trong đó là người sáng lập và Viện trưởng Viện Toán học đầu tiên của Việt Nam. Ông từng giữ vị trí đại diện toàn quyền của Việt Nam tại Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna, Liên Xô (1956 – 1980)...

Là dòng họ đóng góp cho đất nước nhiều người con ưu tú, năm 1994, nhà thờ họ Lê làng Trung Lễ đã được Bộ Văn hóa - Thông tin nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và du lịch xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Không chỉ hào hùng trong quá khứ...

... ngày nay, con cháu dòng họ Lê làng Trung Lễ cũng không ngừng nỗ lực phấn đấu học tập, lao động xây dựng đất nước. Đến nay, làng Trung Lễ đã có hơn 45 giáo sư, tiến sĩ trên nhiều lĩnh vực, trong đó dòng họ Lê đóng góp số lượng lớn. Ảnh: Một số bằng tiến sĩ của con cháu dòng họ Lê được trưng bày tại nhà truyền thống dòng họ.

Bên cạnh dòng họ Lê, làng Trung Lễ còn có dòng họ Trần cũng nổi tiếng có nhiều người đỗ đạt cao trong thời phong kiến cho đến ngày nay. Nổi tiếng trong đó có Giáo sư Lê Thước (1891 - 1975). Ông vốn là người họ Trần, mẹ là người họ Lê (theo Dư địa chí huyện Đức Thọ, xuất bản năm 2004). Ảnh: Nhà thờ họ Trần - di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh ở thôn Trung Tiến (xã Đức Thịnh).

Theo các cụ cao niên làng Trung Lễ, nhằm ghi nhớ công ơn của dòng họ nhà ngoại, lúc tham dự kỳ thi Hương năm 1918, ông đã lấy họ mẹ để đi thi và đỗ giải nguyên. Vì thế, về sau này, hồ sơ của ông ghi là họ Lê. GS Lê Thước được xem là nhà giáo dục, nhà văn hóa có nhiều công lao đối với đất nước. Ông có con trai là liệt sĩ Lê Thiệu Huy hy sinh ở nước bạn Lào.

Bên cạnh nhà thờ các dòng họ, làng Trung Lễ ngày nay còn giữ nhiều chứng tích lịch sử quê hương như: Trạm Y tế xã Đức Thịnh trước đây là đồn Pháp đóng, ghi dấu cuộc khởi nghĩa Nhân dân do Lê Ninh lãnh đạo; cây vông hàng trăm tuổi bên kênh đào 19/5...

Trong nhiều di tích, giếng đào hình bán nguyệt trước nhà thờ họ Lê có từ hàng trăm năm trước được xem như một chứng tích thiêng liêng của làng "tiến sĩ".

Theo các cụ cao niên, từ xưa giếng có mạch nguồn không bao giờ cạn; không chỉ là nguồn cung cấp nước uống cho người dân cả làng, giếng còn mang nhiều điềm báo thiêng liêng. Mỗi lúc trong làng có chuyện chẳng lành thì nước giếng tự nhiên chuyển từ trong xanh sang màu nước gạo. Cũng từ nguồn nước được xem như "long mạch" đã nuôi dưỡng bao thế hệ người dân Trung Lễ học hành đỗ đạt, nên người dân luôn quan tâm tôn tạo giữ gìn di tích này.

Phát huy truyền thống văn hóa ông cha, ngày nay Nhân dân làng Trung Lễ không ngừng nỗ lực phấn đấu xây dựng quê hương. Từ năm 2020, 5/5 thôn đã về đích khu dân cư nông thôn mới kiểu mẫu. Ảnh: Một góc thôn Trung Khánh (xã Đức Thịnh) rực rỡ cờ hoa chào mừng bầu cử ĐBQH khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp, nhiệm kỳ 2026-2031.

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Đức Thịnh, nhiệm kỳ 2025-2030 xác định rõ nhiệm vụ kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống, văn hóa và con người quê hương như một nguồn lực quan trọng cho phát triển. Thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục quan tâm bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa, duy trì hiệu quả các thiết chế văn hóa ở cơ sở, xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh trong cộng đồng; gắn gìn giữ bản sắc truyền thống với phong trào xây dựng nông thôn mới giai đoạn tiếp theo, qua đó góp phần xây dựng quê hương Đức Thịnh ngày càng giàu đẹp, văn minh.

Ông Nguyễn Trọng Thể - Phó Chủ tịch UBND xã Đức Thịnh

Thiên Vỹ - Tài Nhân