Thách thức trong thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia

Mới có 2/5 chương trình đề xuất được phương án phân bổ vốn

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, tổng dự toán ngân sách trung ương bố trí cho các chương trình mục tiêu quốc gia năm 2026 là 35.000 tỷ đồng, gồm 25.000 tỷ đồng vốn đầu tư công và 10.000 tỷ đồng kinh phí thường xuyên. Tuy nhiên, đến hết ngày 31/3, tiến độ hoàn thiện phương án phân bổ, giao dự toán và kế hoạch vốn vẫn chậm so với yêu cầu.

Ảnh minh họa. Nguồn: TL

Trong 5 chương trình mục tiêu quốc gia, mới chỉ có 2 chương trình hoàn tất cơ sở pháp lý và đề xuất được phương án phân bổ vốn, gồm chương trình phòng, chống ma túy và chương trình phát triển văn hóa. Các chương trình này đã xây dựng được kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030, đồng thời hoàn thiện dự toán ngân sách trung ương và kế hoạch vốn năm 2026 để giao cho các bộ, ngành, địa phương.

Ba chương trình còn lại vẫn chưa hoàn tất các thủ tục cần thiết, gồm: xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo.

Nguyên nhân chủ yếu là do một số chương trình chưa được phê duyệt chủ trương đầu tư; các nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ vốn chưa được ban hành; đồng thời, hồ sơ, thủ tục liên quan vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Đáng chú ý, các chương trình trong lĩnh vực y tế và giáo dục dự kiến phải đến quý II/2026 mới hoàn thiện cơ sở pháp lý để có thể triển khai phân bổ vốn.

Điều này kéo theo hệ quả là việc tổ chức thực hiện chương trình ngay từ đầu năm bị gián đoạn.

Khẩn trương hoàn thiện cơ chế, “mở khóa” dòng vốn

Theo Bộ Tài chính, tiến độ giải ngân vốn thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia trong những tháng đầu năm ở mức thấp. Cụ thể, với vốn đầu tư công, lũy kế giải ngân đến hết quý I/2026 đạt 382 tỷ đồng, tương đương 4,9% kế hoạch. Với kinh phí thường xuyên, con số giải ngân là 377 tỷ đồng, đạt 4% dự toán.

Áp lực vì thế dồn vào các quý còn lại của năm. Khi phần lớn kế hoạch vốn chưa được phân bổ chính thức, việc đẩy nhanh tiến độ trong thời gian ngắn sẽ đối mặt với nhiều rủi ro: từ quá tải trong khâu tổ chức thực hiện đến nguy cơ giải ngân gấp gáp, ảnh hưởng chất lượng dự án.

Kinh nghiệm từ các năm trước cho thấy, nếu không tháo gỡ sớm các điểm nghẽn thể chế, việc “dồn toa” giải ngân vào cuối năm dễ dẫn đến tình trạng vừa chậm tiến độ, vừa khó kiểm soát hiệu quả sử dụng vốn. Điều này càng đáng lưu ý khi các các chương trình mục tiêu quốc gia đều gắn với những mục tiêu dài hạn như giảm nghèo, phát triển vùng khó khăn, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực - những lĩnh vực đòi hỏi sự ổn định và liên tục trong triển khai.

Trước thực tế này, Bộ Tài chính đã chủ động vào cuộc nhằm tháo gỡ các vướng mắc. Ngày 30/3 vừa qua, Bộ đã tổ chức cuộc họp với 5 bộ chủ chương trình để rà soát khó khăn, thống nhất giải pháp và tiến độ hoàn thiện phương án phân bổ ngân sách trung ương.

Song song đó, cơ quan này cũng tiến hành rà soát, tổng hợp phương án phân bổ vốn của từng chương trình; hướng dẫn các bộ, cơ quan trung ương và địa phương xây dựng kế hoạch, dự toán; đồng thời đẩy nhanh việc ban hành các thông tư hướng dẫn quản lý, sử dụng kinh phí.

Về mặt thể chế, một bước tiến quan trọng là việc Chính phủ đã ban hành Nghị định số 358/2025/NĐ-CP quy định cơ chế quản lý, tổ chức thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia. Đây được xem là khung pháp lý nền tảng, tạo điều kiện để các bộ, ngành triển khai các chương trình một cách đồng bộ và thống nhất.

Với các chương trình chưa hoàn thiện, Bộ Tài chính đang tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ chủ quản để đẩy nhanh tiến độ xây dựng và ban hành cơ chế, chính sách theo thẩm quyền. Việc này được coi là điều kiện tiên quyết để “mở khóa” dòng vốn trong những tháng tới.

Để bảo đảm hoàn thành các mục tiêu đề ra, Bộ Tài chính kiến nghị các bộ, cơ quan trung ương và địa phương khẩn trương hoàn thiện thủ tục đầu tư, cơ chế, chính sách; sớm xây dựng, giao kế hoạch vốn ngay khi đủ điều kiện; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong quản lý. Đồng thời, yêu cầu phân công nhiệm vụ theo nguyên tắc “6 rõ” (rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả), tăng cường kiểm tra, giám sát và đề cao trách nhiệm của người đứng đầu.

Tiểu Phong