Tạp chí tự làm: Hơi ấm của giấy giữa thời AI

Một nhân viên đóng gói tác phẩm mang tên The Newspaper của nhiếp ảnh gia Kazuma Obara tại nhà máy in Kyoto Shimbun ở Kumiyama, tỉnh Kyoto, Nhật Bản. Ảnh: AFP

Tại nhà máy in của tờ Kyoto Shimbun ở Kumiyama, tỉnh Kyoto, tiếng giấy rào rào qua dây chuyền hòa với tiếng ròng rọc chạy đều đặn. Nhiếp ảnh gia Kazuma Obara, 40 tuổi, đứng nhìn những tờ broadsheet mang tác phẩm ảnh của ông lao vun vút qua máy. Năm kỹ thuật viên mặc đồng phục lật nhanh từng trang để kiểm tra chất lượng.

Cỗ máy vốn từng phục vụ hàng triệu độc giả báo ngày nay đang in một tập zine với số lượng nhỏ - nhưng với Obara và nhà văn Akihico Mori, 44 tuổi, điều đó không làm giảm đi chút ý nghĩa nào. “Người đọc cảm nhận được đam mê của tác giả khi cầm tác phẩm trên tay. Đó là điều AI không thể tái tạo được”, ông Mori nói với AFP.

Ngành xuất bản suy tàn, zine lại nở rộ

Câu chuyện của Obara và Mori là lát cắt của một nghịch lý lớn hơn đang diễn ra khắp đất nước mặt trời mọc.

Theo Viện Nghiên cứu Xuất bản Nhật Bản, doanh số sách và tạp chí giấy năm 2025 giảm 4,1% so với năm trước, chỉ còn ước tính 964,7 tỉ yen - lần đầu tiên trong 50 năm rơi xuống dưới ngưỡng 1.000 tỉ yen, và chưa đến 40% so với mức đỉnh 2,66 triệu tỉ yen năm 1996. Lượng phát hành báo in đạt đỉnh 53,76 triệu bản năm 1997, nhưng đến năm 2025 đã giảm hơn một nửa, theo Japan Times.

Chính tờ Kyoto Shimbun - nạn nhân của xu hướng này - đang tìm cách tận dụng máy in khi lượng độc giả sụt giảm, bằng cách mở cửa cho các nghệ sĩ độc lập. Ông Yoshihiko Okazaki của Kyoto Shimbun Printing cho biết dịch vụ này thu hút nghệ sĩ từ tuổi teen đến ngoài 70. Điều bất ngờ hơn là chính giới trẻ lại hưởng ứng nhiệt tình nhất: “Tôi thậm chí nghe những câu như: ‘Thú vị chính vì nó cũ kỹ’”, ông Okazaki chia sẻ với Japan Times.

Sức hút đó được phản ánh qua những con số ấn tượng. Theo đài NHK, thị trường tự xuất bản ước đạt 150 tỉ yen trong năm tài chính kết thúc tháng 3/2026, gần gấp đôi so với bốn năm trước. Zine Fest - một trong những hội chợ zine phát triển nhanh nhất Nhật Bản - chứng kiến số gian hàng tăng vọt từ 150 lên 500 chỉ trong chưa đầy một năm tại Tokyo. Tokyo Art Book Fair, khởi đầu năm 2009, thu hút hơn 24.000 lượt khách trong bốn ngày cuối năm 2024, với 60-70% gian hàng bày bán zine.

Thoát khỏi thuật toán

Nhưng những con số chỉ kể được một phần câu chuyện. Phần còn lại nằm ở tâm lý của một thế hệ lớn lên trong vòng vây thuật toán. Harumi Kikuchi, 22 tuổi, một trong hàng trăm người trẻ đổ về hội chợ zine tại Tokyo, lý giải với AFP: “AI và mạng xã hội được điều khiển bởi các thuật toán chỉ cho ta thấy những gì ta muốn xem. Nhưng sự hiện diện của nhiều zine maker ở đây cho thấy có rất nhiều thế giới quan khác nhau”.

Bà Kishino, một nhà sản xuất zine chuyên vẽ tay cuộc sống thường ngày bằng hình minh họa đen trắng, đồng tình với AFP: dù công nghệ số cho phép “tạo ra rất nhiều thứ”, bà vẫn tin “có một sức hút riêng khi cầm trên tay thứ gì đó hữu hình như thế này”. Nhiếp ảnh gia Obara cũng nhìn nhận ấn phẩm in theo cách tương tự: “Báo in có sự cởi mở đáng kinh ngạc. Bạn có thể trao nó cho ai đó, có thể cùng nhau đọc” - khác hẳn với điện thoại di động mà ông gọi là “thứ rất co cụm, khép kín”.

Tâm lý ấy đang được thị trường ghi nhận. Nhà sách Sanseido 145 tuổi tại phố sách Jimbocho, Tokyo - biểu tượng của xuất bản truyền thống - gần đây bắt đầu bày zine trên kệ. “Chúng tôi cảm thấy zine có thể tiếp cận một đối tượng độc giả khác với độc giả truyền thống. Mọi người đang tìm kiếm thứ gì đó thực sự chạm đến họ”, ông Masato Sugiura, phó bộ phận xúc tiến bán hàng của Sanseido, cho biết trên Japan Times.

Xu hướng tìm về cái hữu hình không chỉ giới hạn ở Nhật Bản - nó là một phần của làn sóng “hoài cổ analog” đang lan rộng toàn cầu, từ sự hồi sinh của đĩa vinyl đến máy ảnh film. Tại phương Tây, các tạp chí in đang được định vị lại như một mặt hàng xa xỉ dành cho độc giả sẵn sàng trả tiền cho chiều sâu và sự tinh tế - điều mà không một feed mạng xã hội nào cung cấp được. “Có sự ấm áp mà chỉ giấy mới mang lại được. Chắc chắn vẫn còn những người đang tìm kiếm điều đó”, Kishino khẳng định với AFP.

Zine là gì và từ đâu đến?

Zine (đọc là “zeen”) là từ viết tắt của “magazine”, chỉ các ấn phẩm tự xuất bản, lưu hành nhỏ, không qua nhà xuất bản thương mại. Theo Japan Times, zine có nguồn gốc từ những năm 1930 trong cộng đồng fan khoa học viễn tưởng tại Mỹ, trước khi lan sang các phong trào phản văn hóa thập niên 1970-1980. Tại Nhật, truyền thống này bắt rễ sâu từ dōjinshi - ấn phẩm tự làm của cộng đồng fan anime và manga.

Ngày nay, zine bao gồm đủ mọi hình thức: từ nhật ký ảnh, tiểu luận cá nhân đến băng cassette kèm sách nhỏ ghi âm thanh thực địa tại các nhà ga tàu điện. Công cụ tạo zine ngày càng đơn giản: chỉ cần smartphone và máy in tại cửa hàng tiện lợi là đủ. Tất cả các zine đều có chung một mẫu số: được tạo ra bằng đam mê, không phải bằng thuật toán.

DIỆP TRẦN