Tạo 'đất sống' cho văn hóa dân tộc thiểu số

Mai một khi không gian văn hóa dần hẹp lại

Tiến sĩ Nguyễn Anh Cường (ngoài cùng bên trái màn hình) và Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo thành phố Hà Nội Bùi Duy Quang (ngoài cùng bên phải màn hình) tham gia Chương trình thời sự đặc biệt tối 18-4 của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội. Ảnh: Phan Anh

Bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số ở Hà Nội đang chịu nhiều sức ép. Nếu không có giải pháp căn cơ, nguy cơ mai một sẽ ngày càng rõ.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Anh Cường (Trưởng Bộ môn Quản trị du lịch cộng đồng, Khoa Quản trị du lịch và ngôn ngữ quốc tế, Đại học Văn hóa Hà Nội), điều đáng lo không chỉ là sự thay đổi lối sống, mà sâu hơn là môi trường thực hành văn hóa đang dần thu hẹp. Biểu hiện rõ nhất là tiếng nói, chữ viết của đồng bào dân tộc thiểu số ngày càng ít được sử dụng.

Trong nhà trường, trẻ em chủ yếu học tập, giao tiếp bằng tiếng phổ thông. Khi lớn lên, phạm vi sử dụng tiếng mẹ đẻ trong sinh hoạt hằng ngày tiếp tục co lại. Ngay trong gia đình, việc ông bà, cha mẹ, con cháu chuyển dần sang nói tiếng phổ thông cũng khiến ngôn ngữ dân tộc mất dần chỗ đứng.

Cần không gian để văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số phát triển bền vững. Ảnh: Bạch Thanh

Theo Tiến sĩ Nguyễn Anh Cường, đây là diễn biến đáng lo bởi ngôn ngữ là yếu tố thể hiện tập trung nhất bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc. Khi ngôn ngữ không còn được sử dụng thường xuyên, việc trao truyền văn hóa giữa các thế hệ cũng bị đứt quãng. Thực trạng này không chỉ diễn ra ở Hà Nội, nhưng trong bối cảnh Thủ đô hội nhập nhanh, giao lưu mạnh, đời sống hiện đại thay đổi từng ngày, sức ép đối với văn hóa dân tộc thiểu số càng hiện rõ.

Không chỉ ngôn ngữ, nhiều nghề thủ công truyền thống cũng đang bị bào mòn bởi sức ép thị trường. Tiến sĩ Nguyễn Anh Cường dẫn nghề dệt - nghề gắn với nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số - để chỉ ra khó khăn rất cụ thể: Sản phẩm thủ công làm ra tốn nhiều công sức, chi phí cao, nhưng khi đưa ra thị trường lại phải cạnh tranh với hàng công nghiệp giá rẻ. Khi đầu ra không ổn định, người dân khó sống bằng nghề và nghề truyền thống cũng khó được giữ lâu bền.

Cùng với đó, một số phong tục tốt đẹp cũng bị giản lược hoặc thay đổi khi môi trường sống đan xen, không gian thực hành văn hóa ngày càng ít đi.

Muốn giữ bền, phải để văn hóa sống được

Tiến sĩ Nguyễn Anh Cường, Trưởng Bộ môn Quản trị du lịch cộng đồng, Khoa Quản trị du lịch và ngôn ngữ quốc tế, Đại học Văn hóa Hà Nội. Ảnh: Phan Anh

Từ góc nhìn nghiên cứu, Tiến sĩ Nguyễn Anh Cường cho rằng bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số không thể chỉ hiểu theo nghĩa lưu giữ hay phục dựng, mà quan trọng hơn là phải tạo điều kiện để các giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Với ngôn ngữ, cần mở rộng việc dạy và học tiếng nói, chữ viết dân tộc ở những nơi có đông học sinh là người dân tộc thiểu số; đồng thời tạo thêm không gian sử dụng qua hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ, sinh hoạt cộng đồng. Giữ tiếng mẹ đẻ cũng không thể chỉ trông vào nhà trường, mà phải bắt đầu từ gia đình, từ giao tiếp hằng ngày giữa các thế hệ. Ở những địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số, cán bộ cơ sở nếu hiểu và sử dụng được ngôn ngữ của bà con trong giao tiếp cũng là cách thể hiện sự tôn trọng, đồng thời góp phần duy trì sức sống cho ngôn ngữ ấy.

Với nghề truyền thống, theo Tiến sĩ Nguyễn Anh Cường, mấu chốt là phải giải được bài toán đầu ra cho sản phẩm. Chỉ khi người dân sống được bằng nghề, có thị trường tiêu thụ, có cơ chế hỗ trợ xây dựng thương hiệu, kết nối tiêu thụ, nghề mới có cơ hội tồn tại bền vững. Khi sinh kế gắn với nghề, những giá trị văn hóa kết tinh trong từng sản phẩm cũng được giữ lại một cách tự nhiên.

Từ đó, ông cho rằng phát triển du lịch cộng đồng gắn với văn hóa dân tộc là hướng đi cần được chú trọng, bởi khi người dân trực tiếp trình diễn, giới thiệu, trao truyền giá trị văn hóa của mình, họ cũng chính là chủ thể bảo tồn hiệu quả nhất.

Ở góc độ quản lý nhà nước, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo thành phố Hà Nội Bùi Duy Quang cho biết về lâu dài, công tác bảo tồn không thể dừng ở “giữ”, mà phải hướng tới “giữ bền” bằng những giải pháp có chiều sâu, liên tục, thay vì chỉ làm theo phong trào.

Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo thành phố Hà Nội Bùi Duy Quang cho biết, Hà Nội đang xây dựng Đề án bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2025-2030. Ảnh: Phan Anh

Theo ông Bùi Duy Quang, thời gian tới, Sở Dân tộc và Tôn giáo thành phố Hà Nội sẽ đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu, số hóa các giá trị văn hóa dân tộc thiểu số để lưu trữ, bảo tồn lâu dài; đồng thời gắn bảo tồn với phát triển sinh kế cho đồng bào. Hiện đơn vị đang tham mưu UBND thành phố Hà Nội xây dựng Đề án bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2025-2030, dự kiến trình trong tháng 8 tới. Mục tiêu là để văn hóa không chỉ nằm trong ký ức, mà trở thành nguồn lực góp phần phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập cho người dân.

Giữ văn hóa dân tộc thiểu số vì thế không thể chỉ dừng ở lưu giữ, mà phải tạo được “đất sống” trong gia đình, cộng đồng và sinh kế. Chỉ khi văn hóa còn được nói, được thực hành, được nuôi dưỡng trong đời sống hằng ngày, bản sắc mới không lùi vào ký ức, mà thực sự trở thành nguồn lực phát triển bền vững của Thủ đô.

Nhóm phóng viên