Tăng cường quyền năng của Viện kiểm sát nhân dân trong thời kỳ mới

Bài học từ sự bứt phá quyền lực của các quốc gia láng giềng

Việc tăng cường quyền năng, đặc biệt là quyền điều tra độc lập, chính là bài toán then chốt để bảo vệ tính thượng tôn pháp luật trong bối cảnh mới.

Nhắc đến Hàn Quốc là nhắc đến một hệ thống Công tố mang tính biểu tượng về sự độc lập và quyền năng. Tại đây, Công tố viên không đóng vai trò thụ động, nhận hồ sơ được chuyển đến từ các Cơ quan điều tra. Ngược lại, họ nắm giữ trong tay những đơn vị điều tra đặc biệt, có đủ thực lực và thẩm quyền để đưa những ông lớn tài phiệt (Chaebol) hay thậm chí là các cựu Tổng thống ra trước ánh sáng công lý.

Dù những cải cách tư pháp gần đây đã bắt đầu phân định rõ ràng hơn ranh giới giữa Công tố viên và Cảnh sát, nhưng vị thế của Công tố viên Hàn Quốc vẫn được coi là tối thượng trong việc định hướng dòng chảy của công lý. Chính quyền điều tra độc lập là vũ khí giúp họ không bị lệ thuộc vào sự sàng lọc thông tin ban đầu của cơ quan hành pháp. Đây là yếu tố then chốt giúp triệt tiêu tận gốc tình trạng các vụ án bị “chìm xuồng” ngay từ giai đoạn tiền tố tụng.

Mô hình “Giám sát toàn diện” và sự chuyển dịch thông minh

Khác với lối tiếp cận thiên về tố tụng hình sự của Hàn Quốc, Trung Quốc lại mang đến bài học về sự chuyển dịch quyền lực đầy linh hoạt. Sau cuộc cải cách lịch sử năm 2018, mặc dù quyền điều tra tham nhũng chủ yếu được chuyển sang Ủy ban Giám sát Quốc gia (NSC), Viện kiểm sát nhân dân Trung Quốc lại được nâng tầm ở một vị thế mới: Cơ quan giám sát pháp luật toàn diện.

Viện kiểm sát nhân dân tối cao của Việt Nam.

Hệ thống Kiểm sát Trung Quốc duy trì quyền điều tra trực tiếp đối với các tội phạm xâm phạm quyền dân sự, hoặc những hành vi thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng của chính đội ngũ cán bộ tư pháp như Cảnh sát và Thẩm phán. Đây chính là cơ chế kiểm soát bên trong bộ máy tư pháp cực kỳ hiệu quả.

Đặc biệt, việc đẩy mạnh công tác Tố tụng công ích - cho phép Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện các vụ án dân sự hoặc hành chính để bảo vệ lợi ích công cộng, tài sản nhà nước, hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của các nhóm dễ bị tổn thương (như trẻ em, người khuyết tật…) khi họ không thể tự mình khởi kiện đã biến VKS Trung Quốc từ một cơ quan mang tính phòng ngự thành một lực lượng chủ động.

Họ trực tiếp can thiệp vào các lĩnh vực như môi trường, an toàn thực phẩm và bảo vệ tài sản nhà nước – những mảng vốn thường bị bỏ ngỏ do sự chồng chéo quyền hạn giữa các cơ quan chức năng trước đây.

Tại Việt Nam, việc ban hành Thông tư 02/2026/TT-VKSTC về tiêu chuẩn Kiểm sát viên vào đầu năm 2026 là một bước đi mang tính chiến lược. Đây chính là quá trình chuẩn bị đội ngũ tinh nhuệ để sẵn sàng đảm nhận những quyền hạn lớn hơn.

Thực tiễn cho thấy, quyền điều tra của VKSND tối cao đang phát huy tốt vai trò thanh tra tư pháp. Tuy nhiên, để thực sự tăng cường quyền năng theo hướng “không vùng cấm”, cần mở rộng dư địa để Kiểm sát viên trực tiếp tham gia xác minh tin báo tố giác tội phạm ngay từ giai đoạn đầu. Quyền điều tra độc lập chính là đối trọng cần thiết đối với nhánh hành pháp, bảo đảm mọi vi phạm đều được nhìn nhận khách quan nhất.

Trong hệ thống đó, Viện kiểm sát Quân sự (VKSQS) đóng vai trò là pháo đài đặc thù. Trong môi trường Quân đội với tính thứ bậc nghiêm ngặt, việc tăng cường quyền giám sát và điều tra độc lập của VKSQS chính là “van an toàn” để ngăn chặn sự lạm quyền.

Thách thức của một Kiểm sát viên Quân sự là phải giữ vững tính độc lập tư pháp trước những mệnh lệnh mang tính quân lệnh như sơn. VKSQS hiện nay không chỉ dừng lại ở truy tố mà còn phải kiểm sát tính pháp lý trong các mệnh lệnh quân sự liên quan đến tài sản quốc gia và quyền con người. Việc nâng tầm quyền năng sẽ giúp VKSQS trở thành đơn vị tham mưu pháp lý chiến lược, bảo vệ sức mạnh chiến đấu của Quân đội trong tình hình mới.

Tăng cường quyền năng cho Viện kiểm sát không phải là sự tranh giành quyền lực, mà là sự hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước. Một hệ thống Kiểm sát mạnh với những Kiểm sát viên dám nghĩ, dám làm chính là lời cam kết vững chãi nhất về một xã hội công bằng và một Quân đội chính quy, hiện đại.

Việt Khánh - VKSQS Khu vực 71