Tăng chuẩn trợ giúp xã hội lên 600.000 đồng: Điểm bất hợp lý của chính sách vẫn chưa được giải quyết

Ảnh minh họa

Điểm nghẽn "ngưỡng 75 tuổi"

Mức chuẩn trợ giúp xã hội là căn cứ để tính toán hàng loạt khoản trợ cấp cho các nhóm yếu thế như người cao tuổi không có lương hưu, người khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt… Việc nâng chuẩn từ 500.000 lên 600.000 đồng tương đương tăng 20% được đánh giá là phù hợp trong bối cảnh trượt giá và chi phí sinh hoạt leo thang.

Với người cao tuổi, khoản tăng thêm 100.000 đồng mỗi tháng có ý nghĩa rất cụ thể. Theo GS Nguyễn Đình Cử vấn đề cốt lõi không nằm ở con số 500.000 hay 600.000 đồng, mà nằm ở điều kiện để được hưởng khoản tiền đó. Hiện nay, theo quy định, người cao tuổi không có lương hưu, không có trợ cấp khác phải từ 75 tuổi trở lên mới được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng. Đây là điểm mà GS Cử cho rằng "vô lý" nếu đặt trong bối cảnh thực tế.

Ông dẫn lại một so sánh đáng suy nghĩ, khi thế giới còn rất nghèo, GDP bình quân đầu người chỉ khoảng 600 USD, nhiều khuyến nghị quốc tế đã đề xuất các chính phủ cần trợ cấp cho người từ 65 tuổi trở lên. Trong khi đó, Việt Nam hiện nay GDP bình quân đầu người đã lên khoảng 5.000 USD, cao gấp hơn 8 lần, nhưng lại quy định 75 tuổi mới được hưởng trợ cấp.

Đặc biệt, tuổi thọ trung bình của Việt Nam năm 2024 khoảng 74,7 tuổi, tức là chưa chạm tới mốc 75. Điều đó có nghĩa là một tỷ lệ lớn người cao tuổi đã qua đời trước khi kịp đủ điều kiện nhận trợ cấp. "Chính sách như vậy thì rơi rụng trước ngưỡng hưởng trợ cấp là rất nhiều", GS Cử nhận định.

GS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và Các vấn đề xã hội, Đại học Kinh tế Quốc dân.

Bên cạnh đó là chênh lệch tuổi thọ rất lớn giữa các địa phương. Ở TPHCM, tuổi thọ bình quân khoảng 76–78 tuổi. Trong khi đó, tại Lai Châu, con số này chỉ khoảng 62 tuổi. Chênh nhau tới 14–16 năm, nhưng vẫn áp dụng chung một ngưỡng 75 tuổi.

Kết quả là ở nơi giàu, tuổi thọ cao, nhiều người chạm được mốc để hưởng trợ cấp. Còn ở nơi nghèo, phần lớn người dân đã qua đời trước khi đến tuổi đó. Chính sách vô hình trung lại tạo ra sự bất công giữa các vùng miền. Vì vậy, theo GS Cử, nếu chỉ tăng mức tiền lên 600.000 đồng mà vẫn giữ ngưỡng 75 tuổi thì bản chất bất hợp lý của chính sách chưa được giải quyết.

Đề xuất trợ cấp theo nhóm tuổi từ 60

Giải pháp mà GS Nguyễn Đình Cử nhiều năm nay kiên trì đề xuất là thiết kế lại chính sách theo nhóm tuổi, bắt đầu từ mốc 60 - độ tuổi mà Luật Người cao tuổi đã xác định.

Theo đó: từ 60–69 tuổi: hưởng mức thấp nhất (ví dụ 200.000–250.000 đồng). Từ 70–79 tuổi: mức cao hơn. Từ 80–89 tuổi: cao hơn nữa. Từ 90 tuổi trở lên: mức cao nhất.

Theo tôi mức hỗ trợ như vậy là hợp lý và quan trọng nhất là ai cũng được thụ hưởng, chỉ khác nhau ở mức theo độ tuổi. Không ai bị bỏ lại phía sau", ông nói.

Nếu áp dụng mức chuẩn 600.000 đồng, có thể "chia nhỏ" theo các nhóm tuổi này. Nhóm trẻ nhất trong người cao tuổi nhận mức thấp hơn, nhóm càng cao tuổi nhận mức cao hơn. Tổng quỹ chi không tăng đột biến, nhưng độ bao phủ chính sách lại rộng hơn rất nhiều.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với thực tế, tuổi càng cao, nhu cầu chăm sóc y tế, dinh dưỡng, thuốc men càng lớn. Việc phân bổ theo độ tuổi phản ánh đúng nhu cầu thực tế, thay vì đặt ra một "ngưỡng cứng" khiến nhiều người không bao giờ chạm tới.

GS Cử cũng lưu ý, theo quy định pháp luật, mức do Chính phủ ban hành chỉ là mức sàn. Các địa phương, tùy khả năng ngân sách, hoàn toàn có thể chi cao hơn. Thực tế đã có những nơi mức trợ cấp lên tới 700.000 đồng/tháng.

Trợ cấp theo nhóm tuổi tính từ 60 tuổi là cách để "không ai bị bỏ lại phía sau".

Với những tỉnh chưa tự cân đối được ngân sách, ngân sách Trung ương cần có cơ chế hỗ trợ để đảm bảo chính sách an sinh được thực hiện đồng đều, không để địa phương nghèo lại thiệt thòi.

Bên cạnh trợ cấp tiền, ông cho rằng cần một cách tiếp cận rộng hơn với người cao tuổi: tạo điều kiện để họ tiếp tục lao động phù hợp khi còn sức khỏe. Nhiều nước có danh mục công việc dành riêng cho người cao tuổi như chăm sóc cây cảnh, làm bán thời gian trong dịch vụ ăn uống, công viên, thư viện… Có trung tâm giới thiệu việc làm cho người cao tuổi, có chính sách miễn giảm thuế cho doanh nghiệp sử dụng lao động lớn tuổi, có cơ chế làm việc 4 giờ/ngày, vài ngày/tuần.

Những giải pháp này vừa giúp người cao tuổi có thêm thu nhập, sống có ích, vừa giảm gánh nặng cho ngân sách và con cháu. Theo ông, an sinh xã hội cho người cao tuổi không chỉ là câu chuyện "cho tiền", mà là thiết kế một hệ sinh thái để người già được sống an toàn, có ý nghĩa và không bị phụ thuộc hoàn toàn.

Ở góc độ tổ chức thực hiện, vai trò của chính quyền địa phương cũng rất quan trọng. Khi chính sách được điều chỉnh, địa phương phải rà soát chính xác độ tuổi, tránh bỏ sót hoặc kê khai sai đối tượng. Đồng thời, tổ chức chi trả minh bạch, tránh thất thoát, tiêu cực. Đã có những vụ việc lợi dụng chính sách với nhóm yếu thế để trục lợi ngân sách.

"Chính sách chỉ thực sự có ý nghĩa khi tiền ngân sách đến được với người cao tuổi. Một chính sách an sinh hiệu quả không chỉ đo bằng con số tiền hỗ trợ, mà bằng số người thực sự chạm được tới sự hỗ trợ đó", GS Cử nhấn mạnh.

Thành Nam