Tầm soát bệnh tật cho lao động tự do

Áp lực gia tăng

Trưa nắng gắt, anh N.H. (37 tuổi, tài xế giao hàng, quê Vĩnh Long) bất ngờ ngất xỉu bên lề đường sau nhiều giờ chạy xe liên tục. Anh được đưa vào Trạm Y tế phường Tân Thuận cấp cứu. Qua khai thác thông tin, nhân viên y tế ghi nhận anh N.H. chưa tham gia BHYT, cũng chưa từng khám sức khỏe định kỳ. Anh sống trong phòng trọ chật chội ở phường Tân Thuận, nhưng chưa đăng ký tạm trú, hồ sơ sức khỏe gần như “trống trơn”. Anh N.H. cho biết thường tự mua thuốc khi bệnh nhẹ, chỉ đến bệnh viện khi bệnh nặng.

Người làm các nghề tự do thường đối mặt nhiều rủi ro sức khỏe nhưng ít tham gia BHYT. ẢNH: HOÀNG HÙNG

Ở nhóm lao động nhập cư, làm nghề tự do, những người không đăng ký tạm trú và không tham gia BHYT không phải là hiếm gặp, gây khó khăn không ít cho công tác lập hồ sơ và theo dõi sức khỏe ở các địa phương. Ngoài khu vực trung tâm TPHCM, tại nhiều địa bàn giáp ranh khu công nghiệp, lao động nhập cư tập trung đông ở các khu nhà trọ, khu dân cư, kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khỏe gia tăng. Tại các phường Phú Mỹ, Tân Uyên, Dĩ An, Bình Dương, An Phú, Tân Khánh, Bình Chuẩn, Vĩnh Tân, Bến Cát, xã Bàu Bàng… tập trung số lượng lớn công nhân, lao động tự do đến sinh sống, làm việc, tạo áp lực lên hệ thống y tế cơ sở.

Trước thực tế đó, các trạm y tế địa phương duy trì khám sức khỏe định kỳ, quản lý bệnh không lây nhiễm; đồng thời tạo điều kiện để người nhập cư tiếp cận các dịch vụ cơ bản, như khám ban đầu, tiêm chủng, tư vấn sức khỏe, phòng, chống dịch. Tuy vậy, áp lực đối với hệ thống y tế cơ sở vẫn lớn, nhất là sau sáp nhập, dân số tại các địa bàn biến động mạnh. Việc lập hồ sơ sức khỏe, theo dõi dịch tễ gặp nhiều trở ngại; nguy cơ phát sinh, lây lan dịch bệnh cũng gia tăng nếu không được giám sát chặt chẽ.

Gánh nặng điều trị khi thiếu BHYT

Một trong những “nút thắt” trong chăm sóc sức khỏe lực lượng lao động tự do là tỷ lệ tham gia BHYT còn thấp hoặc không liên tục. Theo BS CKII Mai Đức Huy, Phó Giám đốc Bệnh viện Nhân dân Gia Định (TPHCM), nguyên nhân chủ yếu do nhóm này không tham gia BHYT thông qua các đơn vị, doanh nghiệp mà phải tự đóng theo hộ gia đình hoặc hình thức tự nguyện; trong khi thu nhập của họ không ổn định và nhận thức về lợi ích BHYT còn hạn chế.

Hiện tỷ lệ bao phủ BHYT của Việt Nam đạt khoảng 95% dân số, song vẫn còn một bộ phận chưa tham gia, trong đó có nhiều lao động tự do, người nhập cư. Đây cũng là lực lượng có nguy cơ cao về sức khỏe do đặc thù công việc nặng nhọc, thời gian làm việc kéo dài, thường xuyên đối mặt với rủi ro tai nạn lao động, tai nạn giao thông. “Khi không có BHYT, người lao động tự do phải tự chi trả toàn bộ chi phí khám, chữa bệnh. Thực tế, không ít trường hợp vì lo ngại chi phí điều trị nên trì hoãn khám bệnh, chỉ đến bệnh viện khi bệnh đã nặng”, BS Mai Đức Huy chia sẻ.

TPHCM vừa ban hành kế hoạch khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc cho người dân giai đoạn 2026-2030, với mục tiêu từng bước tổ chức khám ít nhất 1 lần/năm và cập nhật vào hồ sơ sức khỏe điện tử. Đáng chú ý, thành phố mở rộng đối tượng đến nhóm ngoài hệ thống lao động chính thức (như lao động tự do, buôn bán nhỏ, nông dân, ngư dân, nội trợ… - thành phần vốn lâu nay ít được quản lý sức khỏe). Việc khám sức khỏe được thực hiện tại các cơ sở y tế đủ điều kiện, có thể tổ chức lưu động khi cần thiết. Kinh phí khám sức khỏe là từ ngân sách nhà nước, quỹ BHYT và các nguồn hợp pháp khác.

Trong bối cảnh đó, hệ thống y tế cơ sở, đặc biệt là trạm y tế xã, phường, giữ vai trò quan trọng trong quản lý sức khỏe ban đầu đối với lao động tự do. Nếu được tăng cường nhân lực, chuyên môn và trang thiết bị, đồng thời triển khai thêm các dịch vụ cận lâm sàng (như siêu âm, xét nghiệm cơ bản), trạm y tế xã, phường có thể trở thành điểm tiếp cận y tế gần nhất, giúp người dân phát hiện sớm bệnh tật và giảm tải cho tuyến trên.

Song song đó, nhiều giải pháp đang được triển khai nhằm mở rộng độ bao phủ BHYT, như tăng cường truyền thông tại cộng đồng, đa dạng hóa hình thức tuyên truyền trên nền tảng số, tạo thuận lợi cho người dân đăng ký BHYT qua ứng dụng VssID, cổng Dịch vụ công quốc gia… Các giải pháp này hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ bao phủ BHYT lên khoảng 95,5% dân số vào năm 2026, góp phần củng cố vai trò của y tế cơ sở trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

KIM HUYỀN - CAO SƠN