Tài nguyên từ lòng đất – 'vùng đệm' chiến lược về kinh tế của Iran

Trong bối cảnh bị bao vây bởi các lệnh trừng phạt và áp lực địa chính trị gia tăng, Tehran không chỉ trông chờ vào dầu mỏ hay khí đốt.

Ẩn sau hình ảnh một quốc gia phụ thuộc năng lượng hóa thạch là một trữ lượng khoáng sản đồ sộ, được xem như nền tảng mới có thể tái định vị vai trò kinh tế của nước này trong thời đại chuyển dịch xanh.

Từ nhiều thập kỷ qua, Iran nổi tiếng với vị thế cường quốc năng lượng nhờ sở hữu trữ lượng khí đốt lớn thứ hai và dầu mỏ lớn thứ tư toàn cầu. Tuy vậy, bên cạnh dầu khí, quốc gia này còn nắm giữ khoảng 7% tổng tài nguyên khoáng sản thế giới, nằm trong nhóm 15 nước giàu tài nguyên nhất.

Theo thống kê chính thức, Iran có trên 70 loại khoáng sản khác nhau; trữ lượng đã được chứng minh đạt khoảng 37 tỉ tấn và có thể tăng lên 57 tỉ tấn nếu tính cả phần chưa thăm dò đầy đủ. Giá trị ước tính của nguồn tài nguyên này vào khoảng 770 tỉ đô la Mỹ, chưa bao gồm dầu và khí đốt.

Vàng và các kim loại chiến lược

Iran đứng đầu thế giới về trữ lượng kẽm; đồng và sắt xếp thứ 9; chì đứng thứ 11; còn vàng được đánh giá lớn nhất Trung Đông. Sản lượng vàng từng ở mức rất thấp vào đầu những năm 2000 (năm 2001 chỉ 192kg), nhưng tăng mạnh từ giữa thập niên 2000 khi các dự án lớn như mỏ Mouteh và đặc biệt là mỏ Zarshuran đi vào khai thác.

Đến năm 2019, sản lượng đạt đỉnh khoảng 8,5 tấn, gần đây duy trì quanh 7 tấn/năm, cao gấp nhiều lần so với giai đoạn đầu. Dù còn khiêm tốn so với các “ông lớn” như Trung Quốc hay Nga, con số này cho thấy dư địa tăng trưởng vẫn còn lớn. Riêng mỏ Zarshuran được ước tính chứa khoảng 43 triệu tấn quặng, tương đương 140 tấn vàng có thể thu hồi.

Ngoài vàng, Iran còn công bố thêm hàng trăm triệu tấn tài nguyên mới, bao gồm các nguyên tố đất hiếm như lanthanum và cerium - vật liệu quan trọng cho ngành công nghệ cao.

Iran thuộc nhóm quốc gia sở hữu trữ lượng lithium hàng đầu thế giới. Ảnh minh họa: Brunswick Exploration

“Vàng trắng” lithium và bước ngoặt địa chính trị

Điểm nhấn lớn nhất những năm gần đây là phát hiện mỏ lithium tại tỉnh Hamedan, khu vực Qahavand, với trữ lượng ước tính khoảng 8,5 triệu tấn. Nếu các đánh giá được xác nhận đầy đủ, điều này có thể đưa Iran vào nhóm quốc gia sở hữu trữ lượng lithium hàng đầu thế giới, chỉ sau Chile.

Lithium, thường được gọi là “vàng trắng”, là nguyên liệu cốt lõi trong pin xe điện và hệ thống lưu trữ năng lượng tái tạo. Trong bối cảnh các hãng như Tesla hay BYD đẩy mạnh mở rộng sản xuất, nhu cầu lithium toàn cầu được dự báo có thể tăng gấp 10 lần vào năm 2030.

Điều này khiến các mỏ tại Hamedan không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn trở thành “quân bài” chiến lược của Tehran trong bối cảnh chịu sức ép trừng phạt.

Bên cạnh lithium, Iran cũng ghi nhận sự hiện diện của cobalt và niken, những kim loại quan trọng cho ngành pin và công nghệ cao.

Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ, Iran nắm khoảng 7% trữ lượng đồng toàn cầu. Mỏ đồng Sarcheshmeh tại tỉnh Kerman là một trong những mỏ lộ thiên lớn nhất thế giới. Đồng đóng vai trò trung tâm trong hạ tầng điện gió, điện mặt trời và lưới điện thông minh, giúp Iran duy trì nguồn thu ngoại tệ ổn định ngay cả khi hệ thống ngân hàng bị hạn chế.

Về quặng sắt, Iran sở hữu khoảng 2,7 tỉ tấn, tập trung tại Chadormalu và Golgohar. Nhờ nguồn nguyên liệu dồi dào và chi phí năng lượng thấp, nước này đã vươn lên nhóm 10 quốc gia sản xuất thép lớn nhất thế giới, theo World Steel Association. Việc tự chủ từ khai thác đến luyện kim và chế biến sâu giúp Tehran xây dựng chuỗi cung ứng nội địa khép kín, giảm phụ thuộc nhập khẩu.

Đồng nội tệ của Iran, đồng Rial Iran. Ảnh: T.L

Trục hợp tác khoáng sản mới nổi

Sự phát triển của ngành khai khoáng Iran gắn chặt với hợp tác chiến lược cùng Trung Quốc trong khuôn khổ thỏa thuận 25 năm, tập trung vào hạ tầng, năng lượng và khai khoáng.

Sự kết hợp giữa nguồn tài nguyên thô của Iran và năng lực chế biến của Trung Quốc đang hình thành một cực mới trong chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược, tạo thế cân bằng trước Mỹ và EU.

Dữ liệu gần đây cho thấy sản lượng khai thác khoáng sản của Iran đạt hơn 500 triệu tấn trong năm 2023, mức cao nhất từ trước đến nay. Trong vài tháng đầu năm tài chính 2025, nước này xuất khẩu gần 24 triệu tấn khoáng sản và sản phẩm liên quan, đạt hơn 4 tỉ đô la Mỹ, với thép, nhôm và đồng là nhóm chủ lực ngoài dầu mỏ.

Tuy vậy, thách thức vẫn hiện hữu. Phần lớn mỏ tại Iran sử dụng công nghệ khai thác cũ, hiệu suất chưa cao và gây áp lực môi trường. Các lệnh trừng phạt hạn chế khả năng tiếp cận vốn, máy móc và công nghệ hiện đại, khiến quá trình khai thác, đặc biệt với lithium, chưa đạt tốc độ kỳ vọng.

Trong bối cảnh kinh tế chịu áp lực lớn, lạm phát cao và xuất khẩu biến động, khoáng sản được xem là điểm tựa quan trọng giúp Iran đa dạng hóa nguồn thu, giảm dần sự phụ thuộc vào dầu mỏ.

Thông điệp mà Tehran phát đi khá rõ ràng: ngay cả khi vai trò của dầu khí suy giảm trong trật tự năng lượng mới, quốc gia này vẫn nắm trong tay những “quân bài” khoáng sản đủ sức tác động đến bàn cờ kinh tế - địa chính trị toàn cầu.

Theo Reuters, BloombergNEF

Gia An