Tái hiện những trang sử hào hùng

"Màu dân tộc" kể chuyện lịch sử

Bằng những bố cục và sắc màu mộc mạc, giàu biểu cảm, các nghệ nhân Đông Hồ không chỉ khắc họa chiến công và tôn vinh các Anh hùng dân tộc mà còn gửi gắm thông điệp bền bỉ về ý chí độc lập, tinh thần đoàn kết và khát vọng tự do của Nhân dân. Tiêu biểu như các bức tranh: Phù Đổng Thiên Vương phá giặc Ân, Trưng nữ vương sát Hán tướng, Trưng Vương trừ giặc Hán, Triệu Ấu đánh giặc Ngô, Bà Triệu cưỡi voi, Vua Ngô Quyền đánh quân Nam Hán, Đinh Tiên Hoàng cờ lau tập trận, Trần Hưng Đạo phá quân Nguyên, Quang Trung... Còn có cả bộ tranh "Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ đại phá quân Thanh" hay bộ tranh "Đề Thám" với bốn bức miêu tả cuộc khởi nghĩa Yên Thế do Hoàng Hoa Thám (tức Đề Thám) lãnh đạo chống quân Pháp xâm lược. Qua những bức tranh ấy, lịch sử giữ nước của dân tộc hiện lên như một bản trường ca bằng hình ảnh, khơi dậy niềm tự hào về truyền thống dân tộc.

Du khách tham quan, tìm hiểu tranh dân gian Đông Hồ.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, tinh thần kháng chiến kiến quốc tiếp tục được nghệ nhân Đông Hồ chuyển tải qua thể loại tranh tuyên truyền cổ động như các tranh: Không có gì quý hơn độc lập tự do, Mặt trận Điện Biên Phủ ta thắng lớn, Thăng Long rực lửa anh hùng, Hai miền diệt Mỹ, Nhớ ngày 5 tháng 8, Hoan hô đường Chín anh hùng, Tấm áo năm xưa...

Theo nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật, từ giữa thế kỷ XX, trong dòng tranh Đông Hồ bắt đầu xuất hiện những đề tài phản ánh đời sống chiến đấu và sản xuất, tranh về bộ đội, dân quân du kích, nông dân lao động sản xuất phục vụ tiền tuyến. Có thể kể đến những mẫu tranh như: Kiến thiết quốc gia, Bình dân học vụ, Ra đi xây dựng hòa bình, Bộ đội tát nước giúp dân, Thi đua sản xuất... Các tác phẩm này vẫn mang phong cách quen thuộc của tranh Đông Hồ với đường nét khỏe khoắn, bố cục cô đọng, màu sắc tươi tắn, nội dung mang đậm hơi thở của thời đại, góp phần chuyển tải mạnh mẽ khát vọng độc lập và niềm tin chiến thắng...

Thấm đẫm tình yêu quê hương, đất nước

Không chỉ là sản phẩm nghệ thuật dân gian, tranh Đông Hồ về đề tài kháng chiến còn như những "trang sử bằng hình ảnh", lưu giữ ký ức hào hùng của dân tộc. Trong những mảng màu giản dị, người xem cảm nhận rõ sức mạnh, ý chí kiên cường của lớp lớp thế hệ người Việt qua suốt chiều dài lịch sử.

Là giáo viên môn Lịch sử, anh Nguyễn Hoàng Gia Phúc, du khách đến từ Hà Nội trầm trồ ngạc nhiên khi được giới thiệu về mảng đề tài ít phổ biến của tranh dân gian Đông Hồ. Anh Phúc tâm sự: "Trước đây, khi nhắc tới tranh Đông Hồ, tôi thường chỉ nghĩ đến tranh gà, lợn, tranh chăn trâu thổi sáo... Đây là lần đầu tiên tôi được tìm hiểu về những bức tranh Đông Hồ khắc họa các nhân vật như Bà Triệu, Đinh Bộ Lĩnh, Trần Hưng Đạo, Quang Trung... Tôi hy vọng có dịp trở lại làng tranh Đông Hồ cùng với học sinh của mình trực tiếp trải nghiệm, khám phá, tìm hiểu sâu hơn về mối liên hệ giữa lịch sử và di sản văn hóa dân tộc".

Tranh lịch sử - Trưng Vương trừ giặc Hán.

Tận tụy làm tranh, giữ nghề, truyền nghề và dành thời gian nghiên cứu sâu văn hóa cổ truyền của dân tộc, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả (làng tranh Đông Hồ) bộc bạch: "Tôi luôn nghĩ rằng người nghệ nhân hôm nay không những phải làm ra một sản phẩm thủ công tinh xảo mà còn phải có trách nhiệm truyền tải chiều sâu văn hóa của di sản. Chỉ khi thấm nhuần được điều đó, chúng ta mới có thể giúp công chúng cảm nhận được ký ức và tâm hồn dân tộc mà các nghệ nhân xưa đã gửi gắm trong mỗi bức tranh". Cũng theo nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả, ngày nay tranh Đông Hồ về đề tài lịch sử không dễ tiêu thụ trên thị trường. Những ván khắc và mẫu tranh lịch sử vẫn được các gia đình gìn giữ cẩn thận nhưng việc in tranh chủ yếu chỉ thực hiện khi có đơn đặt hàng, bởi thị trường hiện nay vẫn ưu tiên những mẫu tranh quen thuộc, phù hợp với thị hiếu đại chúng...

Thực tế, dù không phổ biến như các dòng tranh chúc tụng hay tranh sinh hoạt quen thuộc nhưng mẫu tranh Đông Hồ về đề tài lịch sử và kháng chiến vẫn có số lượng khá phong phú, để lại dấu ấn đáng chú ý trong nền mỹ thuật Việt Nam. Trong mỗi bức tranh, bên cạnh vẻ đẹp của những chất liệu thiên nhiên từ cây cỏ, người xem còn cảm nhận được một dòng chảy lịch sử được kể lại bằng “màu dân tộc” thấm đẫm tình yêu quê hương đất nước. Sự mộc mạc nhưng giàu biểu cảm ấy đã làm nên sức sống bền bỉ của tranh làng Mái - Đông Hồ, để đến hôm nay nhiều họa sĩ vẫn không ngừng học hỏi và ứng dụng trong sáng tạo nghệ thuật.

Thanh Lâm