Sức sống văn hóa từ cơ sở

Chị Lý Thị Hiền, Tổ trưởng Tổ hợp tác Nghề thêu, dệt dân tộc Nùng Phàn Slình Hải Yến, xã Công Sơn

“Quyết tâm đưa sản phẩm thêu dệt truyền thống của dân tộc Nùng Phàn Slình vươn xa ra thị trường quốc tế"

Tổ hợp tác tiền thân là Câu lạc bộ nghề thêu, dệt thổ cẩm dân tộc Nùng Phàn Slình; đến tháng 4/2025, câu lạc bộ này chính thức chuyển đổi thành tổ hợp tác với 33 thành viên. Từ đó đến nay, các thành viên duy trì việc trao đổi kinh nghiệm, hỗ trợ nhau nâng cao tay nghề, từng bước cải thiện chất lượng sản phẩm.

Từ những sản phẩm ban đầu như quần áo, mũ, khăn, túi…, các thành viên tiếp tục nghiên cứu, sáng tạo thêm nhiều mẫu mã mới như vỏ gối, khăn trải bàn, tranh treo tường nhằm gia tăng giá trị và đáp ứng nhu cầu thị trường. Tổ hợp tác cũng đẩy mạnh ứng dụng các nền tảng mạng xã hội để giới thiệu sản phẩm, quy trình làm nghề cũng như câu chuyện văn hóa phía sau mỗi hoa văn, qua đó đưa sản phẩm đến với người tiêu dùng. Mỗi tháng, tổ sản xuất trung bình từ 100 – 200 sản phẩm, có thể tăng gấp đôi vào dịp cao điểm như mùa lễ hội.

Bên cạnh đó, để bảo tồn, lan tỏa sản phẩm, từ năm 2023 đến nay, tổ hợp tác đã phối hợp tổ chức được 3 cuộc trình diễn giới thiệu trang phục truyền thống; mở 1 lớp dạy may với 30 học viên; vận động thành viên mở 8 cửa hàng may mặc tại xã, tạo nguồn thu nhập ổn định khoảng 5–6 triệu đồng/hộ/tháng… Cùng đó, chúng tôi cũng vận động từ nguồn xã hội hóa được trên 10 triệu đồng để xây dựng khu trưng bày gắn với sản xuất để quảng bá sản phẩm.

Thời gian qua, sản phẩm của tổ hợp tác được giới thiệu tại nhiều sự kiện văn hóa, thể thao, du lịch trong tỉnh, góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ. Hiện nay, tổ hợp tác đã liên kết với Công ty Cổ phần Xây dựng thương mại du lịch Song Châu (Lạng Sơn) để từng bước đưa sản phẩm tiếp cận thị trường quốc tế.

.

Thầy giáo Nguyễn Văn Liền, Trường Tiểu học 1 Vũ Lăng, xã Vũ Lăng

“Nỗ lực truyền dạy cho thế hệ trẻ gìn giữ tiếng nói và các làn điệu then của dân tộc Tày”

Hơn 20 năm gắn bó với Trường Tiểu học 1 xã Vũ Lăng, bên cạnh công tác giảng dạy, tôi luôn trăn trở trước nguy cơ mai một tiếng nói và bản sắc của dân tộc Tày. Từ nỗi lo đó, nhiều đêm tôi dành thời gian nghiên cứu, soạn nhạc, đồng thời tìm gặp các nghệ nhân để sưu tầm, ghi chép lại từng làn điệu sli, then, lượn với mong muốn vận dụng kiến thức mình có để góp phần gìn giữ, phát huy những giá trị truyền thống trong đời sống hiện đại.

Hành trình ấy bắt đầu từ những việc rất giản dị như dạy hát cho bà con trong thôn vào dịp lễ, tết, rồi từng bước đưa các làn điệu then vào giảng dạy trong giờ âm nhạc ở trường. Để học sinh dễ tiếp cận, tôi chủ động làm mới một số ca khúc quen thuộc như “Đi học”, “Tình em cô gái chuyên cần” bằng đàn tính. Đến năm 2020, Câu lạc bộ Hát then, đàn tính Bản Chăng được thành lập, đánh dấu bước phát triển rõ nét trong hoạt động bảo tồn dân ca tại địa phương. Từ vài thành viên ban đầu, đến nay câu lạc bộ đã thu hút hơn 70 người ở nhiều độ tuổi khác nhau cùng tham gia..

Những năm gần đây, hoạt động của câu lạc bộ ngày càng lan tỏa. Tiếng đàn tính, lời hát then không chỉ vang lên trong bản làng mà còn được giới thiệu trên sóng truyền hình Trung ương và tại nhiều địa phương. Tôi vẫn duy trì việc truyền dạy miễn phí, bởi điều tôi mong muốn nhất là giúp các em học sinh hiểu, yêu và tự hào về văn hóa dân tộc mình. Với tôi, việc giữ gìn bản sắc không phải là điều xa vời, mà bắt đầu từ những hành động cụ thể trong đời sống hằng ngày.

.

Chị Lý Cẩm Vân, thôn Làng Bên, xã Hữu Liên

"Những món ăn truyền thống góp phần khiến du khách hiểu thêm về nét văn hóa đặc trưng riêng, tạo ấn tượng khó quên"

Gắn bó với bếp lửa từ nhỏ, tôi luôn nghĩ ẩm thực không chỉ là chuyện ăn uống hằng ngày mà còn là nơi lưu giữ ký ức, phong tục và cả nếp sống của người dân. Mỗi món ăn truyền thống của dân tộc Tày quê tôi như khâu nhục, bánh chưng đen, lợn quay hay rượu men lá… đều có cách chế biến riêng, gắn với từng dịp lễ, tết, cưới hỏi.

Trước đây, việc nấu các món truyền thống chủ yếu phục vụ trong gia đình hoặc những dịp đặc biệt. Vài năm trở lại đây, khi xã phát triển loại hình du lịch cộng đồng, du khách đến nhiều hơn, tôi bắt đầu chú ý hơn đến việc chế biến sao cho giữ nguyên hương vị truyền thống khi phục vụ ăn uống cho du khách, đồng thời học cách trình bày, giới thiệu món ăn sao cho hấp dẫn hơn.

Tôi cũng tận dụng mạng xã hội để đăng tải hình ảnh, video quá trình chế biến, qua đó giúp nhiều người biết đến hơn. Có những món tưởng như quen thuộc, nhưng khi mình kể thêm về nguồn gốc, ý nghĩa, cách làm thì cộng đồng mạng lại rất thích thú. Nhiều người sau khi xem đã tìm đến trải nghiệm, đặt món hoặc nhờ hướng dẫn cách làm. Điều đó khiến tôi nhận ra ẩm thực không chỉ là sản phẩm mà còn là một phần văn hóa có thể lan tỏa nếu mình biết cách giới thiệu.

Hiện nay, tôi cũng tham gia là hướng dẫn viên cho du khách trải nghiệm các hoạt động văn hóa, du lịch tại xã, phục vụ ăn uống cho các đoàn khách, trong đó có cả du khách ngoài tỉnh, khách quốc tế. Những món ăn truyền thống cũng góp phần khiến du khách hiểu thêm về nét văn hóa đặc trưng riêng, tạo ấn tượng khó quên. Tôi mong rằng, trong định hướng phát triển du lịch, đặc biệt là gắn với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, ẩm thực truyền thống sẽ được quan tâm nhiều hơn, góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm cho du khách.

.

Nghệ nhân ưu tú Nông Văn Hiện, thôn Hợp Tân, phường Kỳ Lừa

“Để điệu múa sư tử mèo mãi là niềm tự hào của người dân xứ Lạng”

Nỗi lo bản sắc văn hóa dân tộc bị mai một đã thôi thúc tôi từ năm 1986 quyết tâm thành lập Đội múa sư tử thôn Hợp Tân. Hiện nay, đội vẫn duy trì với hơn 20 người tham gia ở các lứa tuổi, trở thành một trong những hạt nhân gìn giữ văn hóa tại cộng đồng.

Với tôi, múa sư tử mèo của người Nùng Phàn Slình không đơn thuần là biểu diễn mà là sự kết tinh giữa nghệ thuật và đời sống lao động. Từng động tác, từng nhịp điệu đều gắn với các dụng cụ quen thuộc như đinh ba, gậy, dao…, phản ánh sinh động đời sống sản xuất và tinh thần của người dân. Mỗi dịp tháng Chạp, khi tiếng trống, thanh la, chũm chọe vang lên rộn ràng khắp thôn xóm, cũng là lúc chúng tôi bước vào giai đoạn luyện tập cao điểm, hoàn thiện 6 điệu múa đặc trưng để phục vụ các lễ hội lớn như chùa Bắc Nga, đền Mẫu Đồng Đăng, lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ.

Không dừng lại ở phạm vi biểu diễn tại địa phương, tôi luôn trăn trở tìm cách đưa loại hình nghệ thuật này lan tỏa rộng hơn, đặc biệt là trong thế hệ trẻ. Nhiều năm qua, tôi đã tham gia truyền dạy tại nhiều địa phương trong tỉnh; từ cuối năm 2024, cùng các thành viên câu lạc bộ, chúng tôi chính thức đưa múa sư tử mèo vào trường học. Việc các em học sinh hào hứng tiếp cận từng nhịp trống, từng bước chân không chỉ tạo thêm sinh khí cho phong trào mà còn củng cố niềm tin rằng di sản này vẫn đang được tiếp nối.

Thời gian tới, tôi sẽ tiếp tục chú trọng phát hiện, bồi dưỡng những nhân tố trẻ có năng khiếu và tâm huyết, từng bước xây dựng lực lượng kế cận vững vàng, để tiếng trống sư tử không chỉ vang lên trong lễ hội mà còn trở thành âm thanh quen thuộc trong đời sống của người dân trên địa bàn tỉnh.

TUYẾT MAI - HOÀNG NHƯ