Sức sống nội sinh từ bản làng: Biến 'kho báu văn hóa' thành nguồn lực phát triển (Bài 1)

"Giữ gìn văn hóa là giữ cội nguồn dân tộc". Câu nói mộc mạc của nghệ nhân, người có uy tín Đàng Chí Quyết ở thôn Bàu Trúc, xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa không chỉ thể hiện suy nghĩ của riêng ông, mà còn phản ánh cách nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số đang gìn giữ bản sắc của mình. Với họ, văn hóa “sống” trong tiếng nói, nghề truyền thống, phong tục, tập quán và đời sống thường nhật của mỗi gia đình và là lịch sử, cội nguồn của dân tộc mình cũng là cội nguồn sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.

Văn hóa truyền thống chính là cội nguồn của dân tộc. Ảnh: Bích Nguyên

Hơn ai hết, ông Đàng Chí Quyết, hiểu rằng văn hóa chỉ có thể trường tồn khi được trao truyền cho thế hệ kế tiếp. Vì vậy, nhiều năm qua, ông cùng các nghệ nhân trong làng tích cực truyền dạy nhạc cụ, dân ca, múa truyền thống; phục dựng các lễ hội và duy trì không gian sinh hoạt văn hóa của người Chăm.

Theo ông Quyết, điều quan trọng nhất không phải là tổ chức được bao nhiêu lễ hội hay mở được bao nhiêu lớp truyền dạy, mà là làm sao để lớp trẻ cảm thấy tự hào và muốn tiếp tục gìn giữ bản sắc dân tộc mình.

Quan niệm ấy cũng chính là tinh thần mà Dự án 6 hướng tới: Đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm của công tác bảo tồn. Khi người dân trở thành chủ thể, di sản không còn là những giá trị được gìn giữ một cách thụ động mà tiếp tục được nuôi dưỡng trong chính đời sống hằng ngày.

Người Chăm ở Ninh Thuận duy trì không gian sinh hoạt văn hóa thông qua việc truyền dạy nhạc cụ, dân ca, múa truyền thống. Ảnh: Bích Nguyên

Với người Chăm ở Bàu Trúc, bản sắc văn hóa còn được gìn giữ qua nghề gốm truyền thống có lịch sử hàng trăm năm. Đã có thời điểm, những lò gốm thưa dần khói lửa, nghề gốm truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Không ít người lo ngại một làng gốm được coi là cổ nhất Đông Nam Á, nổi tiếng với kỹ thuật nặn hoàn toàn bằng tay và nung lộ thiên độc đáo, sẽ chỉ còn được nhắc đến trong ký ức.

Thế nhưng, bằng sự bền bỉ của các nghệ nhân, sự đồng hành của chính quyền địa phương cùng những chính sách hỗ trợ từ Nhà nước, nghề gốm Bàu Trúc đã từng bước hồi sinh. Chia sẻ về điều này, ông Đàng Chí Quyết khẳng định, bảo tồn nghề truyền thống không thể tách rời phát triển kinh tế. "Bảo tồn nghề gốm chỉ bền vững khi gắn với phát triển; phát triển cũng phải giữ được bản sắc. Vì vậy, chúng tôi chú trọng bảo tồn kỹ thuật thủ công, gìn giữ hoa văn truyền thống, đồng thời đổi mới mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm để phù hợp với nhu cầu của thị trường" - ông Đàng Chí Quyết chia sẻ.

Với tâm huyết của các nghệ nhân và sự đổi mới của người dân, cho tới bây giờ nghề gốm truyền thống nặn tay của người Chăm vẫn được giữ gìn và phát triển. Ảnh: Bích Nguyên

Ngày nay, ngoài các sản phẩm gia dụng truyền thống như lu, chum, vại, nồi hay ấm đất, các nghệ nhân còn sáng tạo thêm nhiều dòng gốm mỹ nghệ, đồ trang trí và quà lưu niệm phục vụ khách du lịch. Những sản phẩm ấy đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường, qua đó, góp phần giúp nghề gốm truyền thống được tiếp tục phát triển, tạo việc làm, tăng thu nhập và giữ chân lớp trẻ tiếp tục gắn bó với nghề.

Câu chuyện ở Bàu Trúc cho thấy, khi di sản được gìn giữ trong chính đời sống của cộng đồng, văn hóa sẽ trở thành nguồn lực phát triển. Giá trị của bảo tồn không đơn thuần là lưu giữ những hồ sơ, hiện vật hay những nghi lễ trong ký ức, mà quan trọng hơn là làm cho di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại và được trao truyền qua từng thế hệ.

Từ thực tiễn đó, nhiều địa phương đã chuyển từ tư duy "bảo tồn để lưu giữ" sang "bảo tồn để phát triển". Các lớp truyền dạy tiếng nói, chữ viết, dân ca, dân vũ, nhạc cụ truyền thống trở thành cầu nối giữa các thế hệ; các lễ hội được phục dựng để cộng đồng cùng tham gia thay vì chỉ phục vụ trình diễn; nhiều làng nghề truyền thống được khôi phục gắn với phát triển sản phẩm du lịch và tạo sinh kế cho người dân.

Tỉnh Lâm Đồng đã phục dựng, tái hiện thành công nhiều lễ hội truyền thống, trong đó có Lễ mừng lúa mới của đồng bào Churu. Ảnh: Bích Nguyên

Tại Lâm Đồng, nơi hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc Tây Nguyên, bảo tồn văn hóa được xác định là một trong những động lực phát triển kinh tế - xã hội. Theo ông Đinh Văn Tuấn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng, tỉnh luôn quán triệt quan điểm phát triển văn hóa ngang tầm với kinh tế, chính trị và xã hội; coi việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống là nhiệm vụ xuyên suốt, gắn với phát triển kinh tế, bảo đảm quốc phòng, an ninh và quảng bá hình ảnh địa phương trong quá trình hội nhập.

Nếu Lâm Đồng tạo sức sống mới cho các lễ hội truyền thống, thì Lào Cai lại lựa chọn một hướng đi khác: Đưa di sản bước vào đời sống thông qua du lịch cộng đồng.

Ông Lại Vũ Hiệp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai chia sẻ: “Chúng tôi xác định chủ thể của công tác bảo tồn phải là nghệ nhân và cộng đồng dân cư; Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, định hướng và hỗ trợ về cơ chế, nguồn lực cũng như chuyên môn”.

Từ quan điểm đó, nhiều bản làng như Bản Phố (xã Bắc Hà) của đồng bào Mông, Choản Thèn (xã Y Tý) của đồng bào Hà Nhì được hỗ trợ bảo tồn kiến trúc truyền thống, phát triển homestay, đào tạo kỹ năng làm du lịch và xây dựng sản phẩm trải nghiệm văn hóa. Nhờ vậy, những giá trị từng chỉ tồn tại trong ký ức cộng đồng đã trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và khuyến khích người dân chủ động gìn giữ di sản.

Không gian bản làng với những ngôi nhà trình tường truyền thống được giữ nguyên bản của người Hà Nhì, xã Y Tý, tỉnh Lào Cai cùng với cảnh quan tươi đẹp, nền văn hóa giàu bản sức là một trong những yếu tố thu hút khách du lịch đến đây khám phá . Ảnh: Bích Nguyên

Điểm chung trong cách làm của Khánh Hòa, Lâm Đồng và Lào Cai là đều đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm của công cuộc bảo tồn. Chính người dân là người gìn giữ tiếng nói, chữ viết, nghề truyền thống, lễ hội và cũng là người trực tiếp hưởng lợi khi những giá trị ấy được phát huy đúng hướng. Khi văn hóa mang lại sinh kế, việc bảo tồn không còn là nhiệm vụ được giao mà trở thành nhu cầu tự thân của mỗi gia đình, mỗi bản làng.

Đáng chú ý, thế hệ trẻ đang góp phần tạo nên sức sống mới cho di sản. Nhiều bạn trẻ chủ động đưa văn hóa truyền thống lên các nền tảng số, xây dựng sản phẩm lưu niệm, tổ chức trải nghiệm du lịch, kể những câu chuyện về bản sắc dân tộc bằng ngôn ngữ của thời đại. Có thể kể đến dự án “Vọng phách Kinh kỳ” do nhóm sinh viên Trường Cao đẳng FPT Polytechnic Hà Nội thực hiện với mong muốn đưa nghệ thuật hát Xẩm đến gần hơn với người trẻ. Lấy cảm hứng từ không gian chợ xưa của đất Kinh Kỳ, chương trình tái hiện một phần đời sống văn hóa gắn với nghệ thuật hát Xẩm thông qua các hoạt động biểu diễn, giao lưu cùng nghệ nhân, trải nghiệm trò chơi dân gian và khám phá những nét đẹp truyền thống trong không gian Hồ Văn - Văn Miếu Quốc Tử Giám.

MV "Bắc Bling" - sản phẩm âm nhạc thành công rực rỡ của ca sĩ Hòa Minzy trong việc đưa dân ca quan họ lan tỏa gần hơn tới đông đảo công chúng. Ảnh: PBNV

Một người trẻ khác đã rất sáng tạo khi đưa văn hóa dân gian vào những tác phẩm nghệ thuật của mình là nhạc sĩ Tuấn Cry và ca sĩ Hòa Minzy với MV "Bắc Bling", lấy cảm hứng từ văn hóa quan họ, dân gian để sáng tạo trên nền nhạc đương đại. Với sự kết hợp này, MV "Bắc Bling" đã chạm mốc hơn 300 triệu lượt xem trên YouTube, vào top 3 video nhạc trẻ Việt đạt cột mốc này nhanh nhất. Sau thành công này, Tuấn Cry vừa ra mắt EP đầu tay "Mối duyên vàng" gồm 5 ca khúc, mang đến sự kết hợp giữa chất liệu văn hóa dân gian và ngôn ngữ âm nhạc hiện đại. Chính sự kết hợp giữa truyền thống và sáng tạo đang mở rộng không gian tồn tại của di sản, giúp văn hóa dân tộc tiếp cận đông đảo công chúng trong nước và quốc tế.

Lớp trẻ đang góp phần tạo nên sức sống mới cho di sản văn hóa. Ảnh: Bích Nguyên

Bài 2: Biến di sản thành nguồn lực phát triển

Bích Nguyên - Ngọc Lâm