Sửa Luật Hòa giải ở cơ sở: Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương

Hạn chế đáng kể tình trạng khiếu kiện

Thực tiễn 12 năm thi hành Luật Hòa giải ở cơ sở cho thấy, ở những địa phương làm tốt công tác hòa giải ở cơ sở thì tình hình an ninh, trật tự được giữ vững, góp phần ngăn ngừa hành vi vi phạm pháp luật hình sự.

Theo Tờ trình của Bộ Tư pháp, thông qua công tác hòa giải ở cơ sở, những tranh chấp, bất đồng phát sinh tại cơ sở đã được giải quyết kịp thời, dứt điểm; không để tranh chấp kéo dài, khó xử lý, hạn chế đáng kể tình trạng khiếu kiện ra cơ quan nhà nước, khiếu kiện vượt cấp.

Qua đó góp phần xây dựng khối đoàn kết cộng đồng bền vững, khẳng định vị trí, vai trò, ý nghĩa nhân văn sâu sắc của công tác hòa giải ở cơ sở trong giữ gìn, vun đắp tình làng, nghĩa xóm, xây dựng cơ sở, khu dân cư ngày càng ấm no, yên bình, hạnh phúc.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, qua hơn 12 năm thực hiện, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 đã phát sinh một số khó khăn, vướng mắc. Đồng thời, trong thời gian qua, một số luật được ban hành hoặc sửa đổi, bổ sung có liên quan đến hoạt động hòa giải ở cơ sở, đặt ra yêu cầu cần sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở để bảo đảm đồng bộ, thống nhất.

Bộ Tư pháp thẩm định chính sách Luật Hòa giải ở cơ sở. Ảnh: PV

Đề xuất 5 chính sách sửa đổi Luật

Dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) được đề xuất 5 chính sách, gồm: Hoàn thiện cơ chế lựa chọn và nâng cao trách nhiệm của đội ngũ hòa giải viên ở cơ sở đáp ứng yêu cầu thực tiễn; Xác định rõ địa vị, phạm vi tham gia và quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở; Bảo đảm nâng cao giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành; Ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác hòa giải ở cơ sở; Quy định trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong công tác hòa giải ở cơ sở đáp ứng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Việc sửa đổi Luật nhằm tiếp tục thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về khuyến khích, phát triển các thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số; bảo đảm nguyên tắc tự nguyện, hạn chế tối đa việc “hành chính hóa” trong hoạt động hòa giải ở cơ sở.

Đồng thời kịp thời tháo gỡ những vướng mắc, bất cập trong các quy định của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tạo cơ sở pháp lý đầy đủ, toàn diện và thống nhất với các luật, nghị quyết có liên quan, nhất là các luật, nghị quyết được Quốc hội ban hành trong thời gian vừa qua; đồng thời, đáp ứng yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng luật và kỹ thuật lập pháp hiện nay và yêu cầu, bối cảnh mới của đất nước…

Thành viên tổ hòa giải phường Cầu Giấy vận động nhân dân giữ gìn trật tự, an ninh. Ảnh: Khánh Huy

Chủ trì phiên họp của Hội đồng thẩm định chính sách dự án Luật, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú lưu ý về nội dung phân cấp, phân quyền, cần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương, đặc biệt là UBND cấp xã, tạo điều kiện cho chính quyền địa phương chủ động xử lý các vấn đề phát sinh. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật.

Đối với chính sách về hoàn thiện cơ chế lựa chọn và nâng cao trách nhiệm của đội ngũ hòa giải viên ở cơ sở đáp ứng yêu cầu thực tiễn, cần lưu ý không hành chính hóa hòa giải viên, cần tạo điều kiện tối đa trong cơ chế tự thỏa thuận…

Tại buổi thẩm định, các thành viên Hội đồng đánh giá cao dự thảo hồ sơ chính sánh Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi). Các ý kiến cũng cho rằng, cần tiếp tục rà soát và hoàn thiện các chính sách, đảm bảo tính linh hoạt và phù hợp với thực tế.

Đại biểu phát biểu tại phiên thẩm định. Ảnh: PV

Đơn giản hóa thủ tục kiện toàn đội ngũ hòa giải viên

Hiện nay, việc lựa chọn hòa giải viên được thực hiện thông qua quy trình bầu tại cộng đồng dân cư với nhiều bước. Tuy nhiên, thực tế, đội ngũ hòa giải viên thường xuyên biến động do tuổi cao, sức khỏe hoặc điều kiện cá nhân, dẫn đến nhu cầu bổ sung, thay thế diễn ra thường xuyên.

Từ thực tiễn hoạt động tại cơ sở, ông Đinh Hồng Quân, thành viên Tổ hòa giải, Trưởng thôn 6 Tiến Xuân, xã Yên Xuân (Hà Nội) cho rằng cần quy định đơn giản hơn các thủ tục để việc kiện toàn đội ngũ hòa giải viên được kịp thời. Đồng thời, để nâng cao tính chuyên nghiệp, cần quy định rõ ràng hơn về nghĩa vụ tham gia bồi dưỡng, tập huấn của hòa giải viên.

Theo ông Đỗ Ngọc Lành, thành viên tổ hòa giải, Trưởng thôn Bùng, xã Tây Phương (Hà Nội), dù Luật hòa giải ở cơ sở năm 2013 đã nhắc đến người được mời tham gia hòa giải nhưng lại thiếu quy định cụ thể về địa vị pháp lý, phạm vi tham gia cũng như quyền và nghĩa vụ của họ. Vì thế trong thực tế, các tổ hòa giải hiện chỉ mời được những người biết rõ vụ việc hoặc người có uy tín trong dòng họ.

Ông Lành cho rằng, cần làm rõ địa vị pháp lý và quyền lợi của người được mời tham gia hòa giải, cũng như nêu rõ những đối tượng này bao gồm: người có uy tín trong dòng họ, nơi làm việc; người có trình độ pháp lý; người có kiến thức xã hội; già làng, chức sắc tôn giáo; và đại diện các cơ quan, tổ chức…

Tính đến ngày 31-12-2025, cả nước có 83.579 tổ hòa giải, 547.235 hòa giải viên; hầu hết mỗi thôn, tổ dân phố có 1 tổ hòa giải. Trong giai đoạn 2014 - 2025, cả nước đã tiếp nhận hơn 1,36 triệu vụ việc, trong đó gần 1,1 triệu vụ hòa giải thành, đạt tỷ lệ trung bình trên 81%.

Phương Thảo