Sửa đổi Luật Thương mại theo hướng giảm chi phí tuân thủ, kiến tạo môi trường kinh doanh thuận lợi hơn

Tọa đàm "Hoàn thiện Luật Thương mại - Tiếp tục kiến tạo môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi" do Tạp chí Công Thương tổ chức

Sửa luật không phải để bổ sung thêm quy định mà để gỡ điểm nghẽn

Sau hơn hai thập kỷ thực thi, Luật Thương mại năm 2005 đã hoàn thành vai trò quan trọng trong việc hình thành khuôn khổ pháp lý cho hoạt động mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ và xúc tiến thương mại, đồng hành cùng quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh của nền kinh tế và quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật, nhiều quy định của Luật đã không còn phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Trao đổi tại tọa đàm "Hoàn thiện Luật Thương mại - Tiếp tục kiến tạo môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi" do Tạp chí Công Thương tổ chức, ông Lê Bá Ngọc - Pháp chế viên chính Vụ Pháp chế (Bộ Công Thương), thành viên Tổ soạn thảo dự án Luật sửa đổi, bổ sung Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cho biết, việc sửa đổi Luật Thương mại lần này xuất phát từ cả yêu cầu thực tiễn và yêu cầu hoàn thiện thể chế.

Theo ông Lê Bá Ngọc, bối cảnh phát triển kinh tế của Việt Nam hiện nay đã khác rất nhiều so với thời điểm Luật được ban hành năm 2005. Đến năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt trên 930 tỷ USD, đứng thứ 18 thế giới, trong khi tổng vốn đầu tư nước ngoài lũy kế đã vượt 530 tỷ USD. Quy mô và mức độ hội nhập của nền kinh tế đòi hỏi khuôn khổ pháp lý cũng phải được cập nhật tương ứng.

Cùng với đó, hệ thống pháp luật đã có nhiều thay đổi khi Hiến pháp năm 2013, Bộ luật Dân sự năm 2015 cùng nhiều luật chuyên ngành được ban hành hoặc sửa đổi, bổ sung. Những thay đổi này dẫn đến tình trạng một số quy định của Luật Thương mại chồng chéo hoặc chưa còn thống nhất với các luật khác.

Ông Lê Bá Ngọc, Pháp chế viên chính Vụ Pháp chế (Bộ Công Thương), thành viên Tổ soạn thảo dự án Luật sửa đổi, bổ sung Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Đại diện Bộ Công Thương cho biết, việc sửa đổi còn nhằm thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng về phân cấp, phân quyền, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, cắt giảm thủ tục hành chính, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm theo tinh thần các Nghị quyết số 66 và 68 của Trung ương.

"Mục tiêu sửa đổi lần này không phải tạo ra các quy định mới, mà là rà soát để loại bỏ những quy định không còn phù hợp, tháo gỡ điểm nghẽn và xử lý các nội dung chồng chéo giữa các luật", ông Lê Bá Ngọc nhấn mạnh.

Hướng tới một hệ thống pháp luật thống nhất, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là đề xuất bãi bỏ hoặc thu hẹp các quy định về hợp đồng, giải quyết tranh chấp và chế tài thương mại trong Luật Thương mại để thống nhất áp dụng theo Bộ luật Dân sự.

Theo PGS.TS. Trần Văn Dũng - Luật sư, Chủ tịch Hãng Luật Vũ Mackenzie Việt Nam (VMK), doanh nghiệp hiện nay không chỉ cần một hệ thống pháp luật đầy đủ mà quan trọng hơn là một hệ thống thống nhất, ổn định và có khả năng dự báo.

Ông cho rằng việc tồn tại song song hai hệ thống quy định đã tạo ra nhiều vướng mắc trong thực tiễn. Doanh nghiệp thường gặp khó khăn khi xác định nên áp dụng Bộ luật Dân sự hay Luật Thương mại, dẫn đến nguy cơ phát sinh cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan giải quyết tranh chấp.

Một ví dụ được ông Trần Văn Dũng nêu là thời hiệu khởi kiện đối với tranh chấp hợp đồng có thể khác nhau tùy theo luật được áp dụng. Nếu áp dụng Luật Thương mại, thời hiệu là 2 năm, trong khi Bộ luật Dân sự quy định 3 năm, dẫn tới nguy cơ doanh nghiệp mất quyền khởi kiện chỉ vì khác biệt trong quan điểm áp dụng pháp luật.

Ngoài ra, quy định khống chế mức phạt vi phạm hợp đồng tối đa 8% giá trị nghĩa vụ bị vi phạm theo Luật Thương mại cũng được đánh giá là không còn phù hợp với thực tiễn giao dịch hiện nay.

PGS.TS. Trần Văn Dũng - Luật sư, Chủ tịch Hãng Luật Vũ Mackenzie Việt Nam (VMK)

Theo ông Trần Văn Dũng, trong nhiều hợp đồng có giá trị lớn, mức phạt này thấp hơn đáng kể so với chi phí sử dụng vốn, khiến một số doanh nghiệp sẵn sàng chấp nhận vi phạm hợp đồng để chiếm dụng vốn của đối tác.

Việc thống nhất áp dụng theo Bộ luật Dân sự, trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc tự do thỏa thuận, sẽ góp phần nâng cao trách nhiệm của các bên trong thực hiện cam kết và giảm đáng kể chi phí pháp lý cho doanh nghiệp.

Rà soát triệt để các quy định chồng chéo với Luật Đầu tư

Bên cạnh các quy định về hợp đồng, dự thảo cũng đề xuất bãi bỏ nhiều nội dung đang trùng lặp với Luật Đầu tư.

Theo ông Lê Bá Ngọc, qua rà soát, Bộ Công Thương nhận thấy dịch vụ giám định thương mại đã không còn thuộc danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện theo Luật Đầu tư năm 2025. Do đó, việc tiếp tục duy trì các điều kiện kinh doanh trong Luật Thương mại là không còn cần thiết.

Đại diện Bộ Công Thương cho biết việc sửa đổi nhằm bảo đảm nguyên tắc chỉ duy trì điều kiện đầu tư kinh doanh khi thực sự cần thiết để bảo vệ lợi ích công cộng, quốc phòng, an ninh hoặc sức khỏe cộng đồng.

Cùng với đó, dự thảo cũng đề xuất bãi bỏ các quy định về hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh và kinh doanh có điều kiện trong Luật Thương mại để thống nhất quản lý theo Luật Đầu tư.

Theo kết quả đánh giá tác động của cơ quan soạn thảo, 42% doanh nghiệp gặp khó khăn khi phải đối chiếu nhiều văn bản pháp luật có nội dung giao thoa.

"Để thực hiện nguyên tắc một việc chỉ quy định tại một luật, chúng tôi mạnh dạn đề xuất bỏ các nội dung này khỏi Luật Thương mại", ông Lê Bá Ngọc cho biết.

Ở góc độ doanh nghiệp, luật sư Trần Văn Dũng nhận định việc quy định tập trung tại Luật Đầu tư sẽ giúp nâng cao tính minh bạch, giảm các "khoảng xám" pháp lý, qua đó tiết kiệm thời gian, chi phí và củng cố niềm tin của nhà đầu tư, nhất là trong bối cảnh cạnh tranh thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao.

Đặt nền móng cho lần sửa đổi toàn diện Luật Thương mại

Ngoài những nội dung sửa đổi cấp bách trước mắt, các chuyên gia cũng cho rằng Luật Thương mại cần tiếp tục được nghiên cứu sửa đổi toàn diện để theo kịp xu thế phát triển của nền kinh tế.

Theo luật sư Trần Văn Dũng, trong thời gian tới cần quan tâm đến năm nhóm vấn đề lớn gồm: thương mại số; các nền tảng số và thương mại điện tử; cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR); thương mại xanh và phát triển bền vững; cơ chế hậu kiểm và đánh giá hiệu quả chính sách (Post-RIA, Sunset Review).

Đồng tình với các đề xuất này, ông Lê Bá Ngọc cho biết Bộ Công Thương đã và đang nghiên cứu nhiều nội dung để chuẩn bị cho đợt sửa đổi toàn diện Luật Thương mại trong thời gian tới.

Theo ông, năm 2025 Bộ Công Thương đã trình Quốc hội ban hành Luật Thương mại điện tử, từng bước đáp ứng yêu cầu phát triển của thương mại số. Đối với các vấn đề như thương mại xanh, kinh tế tuần hoàn và các tiêu chuẩn xanh trong xuất khẩu, đây sẽ là những nội dung trọng tâm cần tiếp tục nghiên cứu trong quá trình sửa đổi toàn diện Luật Thương mại.

Đại diện Bộ Công Thương cũng cho biết Nghị quyết số 52 của Đảng ủy Bộ Công Thương đã xác định nhiệm vụ rà soát, đánh giá tổng thể Luật Thương mại để xây dựng hệ thống pháp luật về thương mại phù hợp hơn với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Thy Thảo