Sửa đổi Luật Cạnh tranh hướng tới đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp

Kinh tế số đặt ra yêu cầu mới đối với pháp luật cạnh tranh

Chia sẻ tại Tọa đàm "Diện mạo Luật Cạnh tranh trong kỷ nguyên số" do Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 03/7/2026, bà Nguyễn Thị Quỳnh Nga - Phó Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Bộ Công Thương cho biết, Luật Cạnh tranh năm 2004 đã đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam có một đạo luật thống nhất điều chỉnh các quan hệ cạnh tranh, nhằm xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, bình đẳng cho mọi thành phần kinh tế.

Đến năm 2018, Luật Cạnh tranh tiếp tục được sửa đổi với bước chuyển quan trọng về tư duy pháp lý, từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên các ngưỡng doanh thu, thị phần sang đánh giá tác động hạn chế cạnh tranh của từng hành vi thông qua quy trình điều tra, tố tụng cạnh tranh chặt chẽ. Đặc biệt, Luật Cạnh tranh năm 2018 đã mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với cả các hành vi, giao dịch thực hiện ngoài lãnh thổ Việt Nam nhưng có tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh đến thị trường Việt Nam.

Khung cảnh Tọa đàm "Diện mạo Luật Cạnh tranh trong kỷ nguyên số" do Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 03/7/2026

Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Quỳnh Nga, thực tiễn phát triển của nền kinh tế đang diễn ra nhanh hơn khung pháp lý hiện hành. Trong bối cảnh kinh tế số bùng nổ, các tiêu chí truyền thống như doanh thu, sản lượng hay giá cả không phải lúc nào cũng phản ánh đúng sức mạnh thị trường, đặc biệt đối với các doanh nghiệp, tập đoàn công nghệ lớn.

“Khả năng kiểm soát, khai thác dữ liệu cũng như tạo ra hiệu ứng mạng lưới lớn mới là yếu tố làm nên sức mạnh của các doanh nghiệp trong môi trường số”, bà Nguyễn Thị Quỳnh Nga nhấn mạnh.

Theo đại diện Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, có 3 nhóm lý do chính dẫn tới việc sửa đổi Luật Cạnh tranh lần này. Thứ nhất là sự lạc hậu của các tiêu chí truyền thống trong môi trường số, khi xuất hiện các thị trường “giá bằng không”, nơi người dùng không phải trả phí trực tiếp nhưng nền tảng lại thu lợi từ quảng cáo, dữ liệu hoặc các dịch vụ liên quan.

Thứ hai là khoảng trống pháp lý đối với các hành vi phản cạnh tranh mới trong môi trường số, như hành vi tự ưu tiên sản phẩm, dịch vụ của chính doanh nghiệp vận hành nền tảng; lạm dụng dữ liệu người dùng; hoặc sử dụng thuật toán, công nghệ để tạo lợi thế bất bình đẳng trước các đối thủ cùng kinh doanh trên nền tảng.

Thứ ba là yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp theo tinh thần các nghị quyết của Chính phủ về tháo gỡ khó khăn, tinh gọn thủ tục và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp

Một trong những nội dung được cộng đồng doanh nghiệp đặc biệt quan tâm tại dự thảo Luật Cạnh tranh sửa đổi là cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực cạnh tranh. Theo bà Nguyễn Thị Quỳnh Nga, trong Luật Cạnh tranh hiện hành có 2 thủ tục hành chính cơ bản, gồm thủ tục thông báo tập trung kinh tế và thủ tục đề nghị hưởng miễn trừ đối với thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm. Đây là những công cụ cần thiết để cơ quan quản lý nhà nước kiểm soát từ sớm các giao dịch, thỏa thuận có thể gây tác động hạn chế cạnh tranh đến thị trường.

Bà Nguyễn Thị Quỳnh Nga - Phó Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Bộ Công Thương chia sẻ tại Tọa đàm

Tuy nhiên, dự thảo Luật lần này hướng tới cải cách theo hướng linh hoạt, minh bạch và giảm gánh nặng cho doanh nghiệp. Cụ thể, dự thảo tiếp cận theo hướng “luật khung”, chỉ quy định các nguyên tắc cốt lõi và thẩm quyền thực hiện thủ tục hành chính, còn các nội dung kỹ thuật, chi tiết về thành phần hồ sơ, quy trình cụ thể sẽ được giao Chính phủ quy định. Cách tiếp cận này giúp pháp luật có khả năng thích ứng nhanh hơn khi thị trường và mô hình kinh doanh thay đổi.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng sửa đổi quy định về các hình thức tập trung kinh tế, nhằm kiểm soát các giao dịch có tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh đến thị trường Việt Nam, đồng thời giảm gánh nặng thủ tục đối với những giao dịch ít có khả năng gây quan ngại cạnh tranh, chẳng hạn như giao dịch cơ cấu lại doanh nghiệp trong nội bộ tập đoàn.

Đáng chú ý, từ ngày 01/7/2026, quy định về tăng gấp đôi ngưỡng thông báo tập trung kinh tế tại Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP của Chính phủ có hiệu lực. Theo ước tính của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, việc nâng ngưỡng thông báo có thể giúp giảm khoảng 40% số lượng giao dịch tập trung kinh tế phải thông báo so với giai đoạn 2020 - 2025.

Dự thảo Luật cũng dự kiến bãi bỏ phí thẩm định hồ sơ đề nghị hưởng miễn trừ đối với thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, qua đó vừa giảm chi phí tài chính, vừa rút ngắn quá trình thụ lý hồ sơ. Đối với thủ tục này, thời gian xem xét tính đầy đủ, đúng quy định của hồ sơ dự kiến được rút từ 07 ngày làm việc xuống còn 05 ngày làm việc; thời gian thẩm định hồ sơ từ 60 ngày xuống còn 45 ngày.

Bà Nguyễn Thị Quỳnh Nga bày tỏ kỳ vọng, các nội dung điều chỉnh này sẽ giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, chi phí tuân thủ, giảm chi phí cơ hội và tập trung nguồn lực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh trong kỷ nguyên số.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa chịu sức ép lớn trên sân chơi thương mại điện tử

Từ góc độ quản lý nhà nước về thương mại điện tử, bà Lê Thị Hà - Trưởng phòng Quản lý hoạt động thương mại điện tử, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương cho rằng, thương mại điện tử là một sân chơi mở, phát triển nhanh dựa trên hạ tầng công nghệ, dữ liệu và sự thay đổi liên tục của xu hướng tiêu dùng.

Theo bà Lê Thị Hà, thị trường thương mại điện tử Việt Nam hiện có quy mô khoảng 32 tỷ USD, duy trì tốc độ tăng trưởng hai con số trong nhiều năm. Tuy nhiên, khi thị trường chuyển từ giai đoạn tăng trưởng nhanh sang yêu cầu phát triển bền vững, dữ liệu, hạ tầng công nghệ, khả năng phân tích hành vi người tiêu dùng và năng lực vận hành nền tảng trở thành những yếu tố đặc biệt quan trọng.

Bà Lê Thị Hà - Trưởng phòng Quản lý hoạt động thương mại điện tử, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương chia sẻ tại Tọa đàm

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp Việt Nam, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh cá thể và cá nhân kinh doanh, đang đối mặt với nhiều thách thức. Trước hết là thách thức cạnh tranh giữa các nền tảng với nhau, bao gồm cạnh tranh giữa nền tảng lớn với nền tảng lớn, nền tảng lớn với nền tảng nhỏ và các nền tảng nhỏ với nhau.

Thách thức thứ hai đến từ sự phụ thuộc của người bán vào các nền tảng số lớn. Nhiều doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh không đủ nguồn lực để tự xây dựng, vận hành nền tảng riêng, nên phải tham gia các sàn thương mại điện tử hoặc nền tảng số để tiếp cận khách hàng. Khi đó, mọi thay đổi về phí dịch vụ, chính sách vận hành, hạ tầng logistics, thanh toán hay quy định trong hệ sinh thái nền tảng đều có thể tác động trực tiếp đến hoạt động kinh doanh của họ.

Một vấn đề khác được bà Lê Thị Hà nhấn mạnh là cạnh tranh giữa nền tảng trong nước và nền tảng xuyên biên giới. Các nền tảng xuyên biên giới có thể không có hạ tầng vật lý tại Việt Nam nhưng vẫn kết nối người bán, người mua, xây dựng dữ liệu, doanh thu, hiệu ứng mạng và tạo tác động đáng kể đến thị trường trong nước. Đây là thách thức không chỉ đối với lĩnh vực thương mại điện tử mà còn đối với công tác thực thi pháp luật cạnh tranh.

Theo đại diện Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, dự thảo Luật Cạnh tranh sửa đổi đã có những tiếp cận mới tại các quy định về xác định thị trường liên quan, thị phần, sức mạnh thị trường và hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh trong môi trường số. Thay vì chỉ dựa trên doanh thu, giá cả hay sản lượng, dự thảo đã tính đến số lượng giao dịch, giá trị giao dịch, quy mô người dùng, khả năng kiểm soát dữ liệu và mức độ phụ thuộc của người sử dụng.

Đây là những yếu tố có ý nghĩa đặc biệt trong thương mại điện tử, bởi nhiều nền tảng không thu phí trực tiếp từ người dùng nhưng lại tạo sức mạnh thị trường rất lớn thông qua giá trị giao dịch, dữ liệu và hệ sinh thái dịch vụ đi kèm.

Tạo môi trường cạnh tranh rõ ràng, công bằng hơn

Ở góc độ đại diện cộng đồng doanh nghiệp, ông Đoàn Quốc Tâm - Phó Chủ tịch Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) cho rằng, hoạt động kinh doanh trên môi trường số hiện có nhiều nhóm chủ thể cùng chịu sức ép cạnh tranh, bao gồm doanh nghiệp cung cấp giải pháp công nghệ, doanh nghiệp kinh doanh trên nền tảng trực tuyến, các nền tảng thương mại điện tử và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ hỗ trợ trong hệ sinh thái số như hoàn tất đơn hàng, logistics, thanh toán, quảng cáo.

Ông Đoàn Quốc Tâm - Phó Chủ tịch Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) chia sẻ tại Tọa đàm

Theo ông Đoàn Quốc Tâm, nhiều doanh nghiệp công nghệ Việt Nam đã tận dụng được cơ hội từ sự phát triển của thị trường số. Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp vẫn phụ thuộc vào các hạ tầng lớn như hệ điều hành, kho ứng dụng, nền tảng công nghệ hoặc hệ sinh thái của các tập đoàn lớn. Việc “đứng trên vai người khổng lồ” giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí đầu tư ban đầu, nhưng cũng khiến họ dễ bị tác động khi các nền tảng lớn thay đổi chính sách.

Đối với các nhà bán hàng, doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh trên sàn thương mại điện tử, sức ép cạnh tranh thể hiện rõ hơn khi các nền tảng điều chỉnh phí dịch vụ, phí thanh toán, chính sách khuyến mại hoặc các điều kiện vận hành. Những thay đổi này, nếu diễn ra nhanh và thiếu lộ trình phù hợp, có thể gây ra “cú sốc” đối với các nhà bán hàng vốn đang phụ thuộc lớn vào nền tảng.

Theo đại diện VECOM, việc sửa đổi Luật Cạnh tranh là cần thiết và được cộng đồng doanh nghiệp ủng hộ. Điều doanh nghiệp kỳ vọng là khung pháp luật mới vừa rõ ràng để các chủ thể có căn cứ tuân thủ, vừa đủ linh hoạt để không làm phát sinh thêm gánh nặng thủ tục trong bối cảnh thị trường số thay đổi rất nhanh.

Bên cạnh kỳ vọng vào chính sách mới, ông Đoàn Quốc Tâm cho rằng, bản thân doanh nghiệp cũng cần chủ động chuẩn bị để thích ứng với môi trường cạnh tranh mới. Trong môi trường số, cạnh tranh là quy luật khách quan. Các nền tảng có thể thay đổi chính sách để phù hợp với chiến lược kinh doanh của họ, miễn là không vi phạm pháp luật. Vì vậy, doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, không nên phụ thuộc tuyệt đối vào một nền tảng duy nhất, ngay cả khi nền tảng đó đang mang lại hiệu quả kinh doanh tốt.

Các doanh nghiệp cần từng bước xây dựng chiến lược bán hàng đa kênh, phát triển website, kênh truyền thông riêng, cơ sở dữ liệu khách hàng riêng và năng lực vận hành số độc lập hơn. Đồng thời, cần tận dụng các chương trình hỗ trợ đào tạo về chuyển đổi số, thương mại điện tử, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, quản trị dữ liệu để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Việc sửa đổi Luật Cạnh tranh lần này không chỉ nhằm hoàn thiện khung khổ pháp lý, khắc phục những bất cập trong quá trình thực thi, mà còn góp phần định hình diện mạo mới của môi trường cạnh tranh trong kỷ nguyên số

Có thể thấy, việc sửa đổi Luật Cạnh tranh lần này không chỉ nhằm hoàn thiện khung khổ pháp lý, khắc phục những bất cập trong quá trình thực thi, mà còn góp phần định hình diện mạo mới của môi trường cạnh tranh trong kỷ nguyên số. Một khuôn khổ pháp luật hiện đại, hiệu quả sẽ là nền tảng để bảo vệ cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tạo điều kiện cho doanh nghiệp Việt Nam phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Trong kỷ nguyên số, cạnh tranh không còn chỉ là câu chuyện về giá cả hay quy mô, mà là cuộc đua về dữ liệu, công nghệ, năng lực đổi mới và khả năng thích ứng. Vì vậy, hoàn thiện pháp luật cạnh tranh cũng chính là tạo dựng “luật chơi” công bằng hơn, minh bạch hơn để doanh nghiệp Việt Nam có thêm cơ hội vươn lên trong sân chơi số.

Huyền My