Sửa đổi Bộ luật Hình sự: Bổ sung quy định về tội phạm sử dụng trí tuệ nhân tạo?

Đề xuất tăng gấp đôi mức phạt tiền đối với một số tội danh

Sau gần 10 năm thi hành, Bộ luật Hình sự hiện hành đã bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập, đòi hỏi phải được sửa đổi, bổ sung nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Việc xây dựng Bộ luật Hình sự sửa đổi nhằm tiếp tục thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng về công tác phòng, chống tội phạm, đồng thời bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật gắn với chính sách ngân đạo, góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân, lợi ích của Nhà nước và giữ vững trật tự, an toàn xã hội.

Luật sư Hoàng Minh Hiển, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội đề xuất cần bổ sung quy định về tội phạm sử dụng trí tuệ nhân tạo trong Dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2026. Ảnh: Thái An

Dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2026 đang được Bộ Công an xây dựng và lấy ý kiến, đã đề xuất bổ sung các tội danh và hành vi phạm tội mới trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực công nghệ thông tin và mạng viễn thông.

Theo Dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2026, tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông được quy định từ Điều 285 đến Điều 294. Đáng chú ý, Dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2026 đã bổ sung thêm hình phạt đối với pháp nhân thương mại phạm tội. Cụ thể:

Pháp nhân thương mại phạm tội “Xâm nhập trái phép vào hệ thống thông tin, mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử hoặc dữ liệu điện tử của cơ quan, tổ chức, cá nhân” có thể bị phạt tiền lên tới 12 tỷ đồng.

Nếu pháp nhân thương mại phạm tội “Sử dụng công nghệ thông tin, mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản” hoặc tội “Thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán, tặng cho, cho mượn, cho thuê, công khai hóa trái phép thông tin tài khoản thanh toán” thì có thể bị phạt lên tới 3 tỷ đồng.

Cơ quan soạn thảo cũng bổ sung thêm tội “Vi phạm quy định về cung cấp, kinh doanh, sử dụng dịch vụ viễn thông, Internet”. Theo đó, người nào vi phạm quy định về cung cấp, kinh doanh, sử dụng dịch vụ viễn thông, Internet… thì có thể bị phạt tới 5 năm tù.

Đáng chú ý, để phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội và tránh hình sự hóa những hành vi có nguy hiểm không đáng kể cho xã hội, đối với các tội phạm thuộc nhóm tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông mà có thể áp dụng hình phạt tiền hoặc hình phạt tù thì cơ quan soạn thảo đã đề xuất tăng gấp đôi mức phạt tiền và mức định lượng là tiền trong cấu thành định tội tại các tội danh.

Chưa có quy định cụ thể về tội phạm sử dụng trí tuệ nhân tạo

Qua quá trình nghiên cứu Dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2026, luật sư Hoàng Minh Hiển, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng, việc sửa đổi các điều luật cụ thể, cần bổ sung các quy định nền tảng trong Phần chung để tạo cơ sở áp dụng thống nhất như:

Bổ sung khái niệm pháp lý về "Deepfake", "Agent AI", "nội dung tổng hợp bằng AI"; quy định nguyên tắc chịu trách nhiệm hình sự đối với người thiết kế, huấn luyện, triển khai hoặc điều khiển hệ thống AI khi AI được sử dụng như công cụ thực hiện tội phạm, đồng thời làm rõ trường hợp lỗi cố ý, lỗi vô ý và trách nhiệm của pháp nhân thương mại.

Ảnh minh họa

Bổ sung thẩm quyền xử lý đối với hành vi xuyên biên giới, khi hành vi được thực hiện từ nước ngoài nhưng xâm hại đến công dân, dữ liệu, tài sản hoặc hạ tầng số của Việt Nam, bảo đảm phù hợp với quy định về hiệu lực của Bộ luật Hình sự và yêu cầu hợp tác quốc tế trong Luật An ninh mạng; ghi nhận dữ liệu điện tử do AI tạo ra là đối tượng của hành vi phạm tội và là căn cứ xác định thiệt hại khi đáp ứng điều kiện về tính xác thực, toàn vẹn và khả năng kiểm chứng theo pháp luật tố tụng.

Góp ý Dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2026, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội nêu:

Thứ nhất, chưa có quy định về tội phạm sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Các điều luật trong nhóm tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông đều được xây dựng trên giả định người phạm tội trực tiếp sử dụng mạng máy tính hoặc phương tiện điện tử.

Trong thực tiễn hiện nay, chưa được mô tả trong cấu thành tội phạm là AI tự động tạo email lừa đảo, AI tự động gọi điện, AI giả giọng nói, AI tạo video Deepfake, AI tạo chatbot lừa đảo, AI tự động tìm lỗ hổng bảo mật… Hậu quả là nhiều hành vi nguy hiểm phải "ghép" vào Điều 290 hoặc Điều 288, Bộ luật Hình sự nhưng không phản ánh đúng bản chất.

Thứ hai, chưa hình sự hóa hành vi tạo Deepfake nhằm thực hiện tội phạm. Thời gian gần đây, Deepfake được sử dụng trong các cuộc gọi điện thoại, video call để giả lãnh đạo ngân hàng, giả giám đốc, giả công an, giả viện kiểm sát, giả người thân để thực hiện các hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tống tiền, thao túng thị trường chứng khoán, phá hoại uy tín cá nhân. Tuy nhiên, hiện chưa có thuật ngữ Deepfake hoặc dữ liệu số giả mạo bằng AI.

Thứ ba, chưa có tội danh về huấn luyện AI từ dữ liệu đánh cắp. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân đã cấm mua bán dữ liệu, xử lý trái phép dữ liệu, sử dụng dữ liệu trái phép. Tuy nhiên, Bộ luật Hình sự chưa quy định các hành vi để tạo mô hình thương mại như: Huấn luyện mô hình AI bằng dữ liệu cá nhân đánh cắp; sử dụng dữ liệu y tế, dữ liệu sinh trắc học, dữ liệu tài chính.

Thứ tư, thiếu quy định về AI tự động thực hiện tội phạm. AI được lập trình để tự tìm bị hại, tự gửi email, tự xây dựng websit, tự tạo mã độc hay tự rửa tiền bằng Crypto. Bộ luật Hình sự chưa có cơ chế xác định lỗi, xác định người chịu trách nhiệm, xác định thời điểm hoàn thành tội phạm.

Thứ năm, chưa có chế tài đối với AI tạo mã độc. Điều 286, Dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2026 quy định phát tán chương trình gây hại nhưng AI hiện có thể tự viết ransomware, tự viết malware, tự tối ưu virus mà chưa cần người viết mã. Đây là khoảng trống rất lớn cần bổ sung quy định trong Bộ luật Hình sự sửa đổi.

Thứ sáu, chưa bao quát phương thức chiếm đoạt bằng AI. Điều 290, Dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2026 chủ yếu hướng tới website giả, SMS giả, Internet Banking, ATM và ví điện tử. Hiện nay chưa được mô tả hay quy định về Deepfake video, Deepfake voice, ChatGPT giả luật sư, AI giả bác sĩ, AI giả công an, viện kiểm sát…

Thứ bảy, chưa có quy định về AI thao túng thị trường tài chính. Hiện AI có thể thực hiện các giao dịch tự động, thao túng giá chứng khoán, tạo tin giả làm ảnh hưởng thị trường. Tuy nhiên, Bộ luật Hình sự chưa có quy định tình tiết định khung tương ứng.

Thứ tám, chưa có quy định về AI tấn công hạ tầng trọng yếu. Luật An ninh mạng đã xác định, hệ thống thông tin, hạ tầng số, cơ sở dữ liệu, dữ liệu quốc gia, không gian mạng quốc gia là đối tượng cần bảo vệ. Nhưng hiện chưa quy định việc sử dụng AI tấn công cơ sở hạ tầng trọng yếu là tình tiết tăng nặng.

Quốc Doanh