Sửa Bộ Luật Hình sự: Bảo vệ dữ liệu cá nhân để chặn tội phạm công nghệ cao từ gốc

Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu - Chuyên gia tội phạm học.

Can thiệp từ "đầu vào" của tội phạm công nghệ cao

Những cuộc gọi giả danh công an, ngân hàng, cơ quan thuế hay tin nhắn mời đầu tư, tuyển dụng, vay vốn... ngày càng tinh vi bởi các đối tượng nắm rất rõ thông tin của nạn nhân. Thực tế cho thấy, dữ liệu cá nhân đang trở thành "mỏ vàng" của tội phạm công nghệ cao và là "nguyên liệu" cho nhiều hành vi lừa đảo, chiếm đoạt tài sản.

Trong Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Bộ Công an đề xuất bổ sung 3 tội danh mới liên quan đến dữ liệu cá nhân, gồm: Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân (Điều 159a); Tội mua, bán trái phép dữ liệu cá nhân (Điều 159b); Tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân (Điều 159c).

Theo đó, các hành vi thu thập, xử lý, trao đổi, công khai, sử dụng trái phép hoặc cố ý làm lộ, làm mất dữ liệu cá nhân có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Dự thảo cũng đề xuất áp dụng trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại trong một số trường hợp vi phạm. Nếu được Quốc hội thông qua, đây sẽ là lần đầu tiên Bộ luật Hình sự có các tội danh riêng điều chỉnh trực tiếp hành vi xâm phạm dữ liệu cá nhân.

Trao đổi với Báo Phụ nữ Việt Nam, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu - Chuyên gia tội phạm học, cho rằng dữ liệu cá nhân hiện đã trở thành "hạ tầng đầu vào" của nhiều loại tội phạm số.

Theo ông, dữ liệu cá nhân giúp tội phạm xây dựng "hồ sơ số" của nạn nhân để cá thể hóa các kịch bản lừa đảo. Khi nắm được thông tin như họ tên, số điện thoại, số căn cước, tài khoản ngân hàng, nghề nghiệp hay lịch sử giao dịch, các đối tượng dễ tạo lòng tin khi giả danh cơ quan chức năng hoặc người thân.

Thượng tá Đào Trung Hiếu cho biết, dữ liệu cá nhân hiện được sử dụng để giả mạo danh tính, chiếm quyền tài khoản, mở tài khoản tín dụng trái phép, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tống tiền và xâm phạm đời tư. "Phía sau nhiều vụ lừa đảo không chỉ có người trực tiếp gọi điện mà còn có cả một chuỗi hoạt động thu thập, phân loại, mua bán và khai thác dữ liệu được tổ chức ngày càng chuyên nghiệp", ông nhận định.

Phòng An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao Công an TP Huế vừa phối hợp với Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao - Bộ Công an và các đơn vị nghiệp vụ triệt phá đường dây mua bán 56 triệu dữ liệu cá nhân, thu lợi hàng tỷ đồng.

Đánh giá về việc bổ sung 3 tội danh mới, vị chuyên gia cho rằng đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy lập pháp. Nếu trước đây dữ liệu cá nhân chủ yếu được bảo vệ bằng chế tài hành chính hoặc dân sự thì nay đã được nhìn nhận là lợi ích pháp lý cần được bảo vệ trực tiếp bằng chế tài hình sự.

Theo ông, ý nghĩa lớn nhất của các quy định mới là cho phép cơ quan chức năng xử lý ngay từ các hành vi thu thập, làm lộ hoặc mua bán trái phép dữ liệu thay vì chỉ xử lý khi dữ liệu đã bị sử dụng để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản. Điều này giúp chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi, các khái niệm như "trái phép", "dữ liệu cá nhân nhạy cảm", "làm mất dữ liệu", "cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu" và ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự phải được quy định rõ. Hình sự hóa cần đủ mạnh để xử lý những hành vi nguy hiểm nhưng cũng phải đủ chặt chẽ để tránh hình sự hóa các sai sót kỹ thuật hoặc quản trị thông thường.

Nâng trách nhiệm của doanh nghiệp trong bảo vệ dữ liệu

Một điểm đáng chú ý khác của Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) là đề xuất áp dụng trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại trong một số trường hợp vi phạm liên quan đến dữ liệu cá nhân.

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, quy định này sẽ tạo sức ép pháp lý buộc doanh nghiệp thay đổi tư duy quản trị dữ liệu.

Ông phân tích, dữ liệu khách hàng không thể tiếp tục bị xem là nguồn tài nguyên mà doanh nghiệp mặc nhiên được quyền khai thác sau khi thu thập. Khi nguy cơ chịu trách nhiệm hình sự được đặt ra, bảo vệ dữ liệu sẽ không còn là việc riêng của bộ phận công nghệ thông tin mà trở thành trách nhiệm của cả bộ máy quản trị.

Theo đó, doanh nghiệp cần rà soát toàn bộ quá trình thu thập, lưu trữ, chia sẻ và sử dụng dữ liệu; tăng cường kiểm soát nội bộ, phân quyền truy cập và xây dựng phương án ứng phó khi xảy ra sự cố.

Tuy nhiên, theo ông, không phải mọi trường hợp lộ lọt dữ liệu đều bị xử lý hình sự. Trách nhiệm hình sự chỉ nên đặt ra đối với hành vi cố ý vi phạm, thu lợi bất chính hoặc buông lỏng quản lý gây hậu quả nghiêm trọng.

Bộ Công an đề xuất bổ sung 3 tội danh mới về dữ liệu cá nhân.

Để các quy định mới phát huy hiệu quả, vị chuyên gia cho rằng cần bảo đảm sự thống nhất giữa Bộ luật Hình sự với các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, an toàn thông tin, viễn thông và giao dịch điện tử. Đồng thời, các cơ quan tiến hành tố tụng cần nâng cao năng lực điều tra số, giám định chứng cứ điện tử; tăng cường phối hợp với ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông, các nền tảng số để kịp thời phát hiện, ngăn chặn việc mua bán, sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân.

Bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật, theo ông Hiếu, mỗi người dân cũng cần chủ động bảo vệ dữ liệu cá nhân của mình. Người dân không nên công khai quá nhiều thông tin trên mạng xã hội; sử dụng mật khẩu mạnh, xác thực nhiều lớp và tuyệt đối không cung cấp mã OTP, mật khẩu hay thông tin đăng nhập cho bất kỳ ai.

Khi nhận được cuộc gọi yêu cầu chuyển tiền, thông báo tài khoản có vấn đề hoặc tin người thân gặp nạn, người dân cần bình tĩnh kiểm chứng qua kênh liên lạc độc lập trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch nào. Đồng thời, cần thận trọng với các đường dẫn, ứng dụng lạ; hạn chế cung cấp thông tin cho các chương trình khuyến mại, vay vốn hoặc đầu tư không rõ nguồn gốc. Nếu nghi ngờ dữ liệu cá nhân bị lộ, cần nhanh chóng đổi mật khẩu, kiểm tra các tài khoản liên quan, thông báo cho đơn vị cung cấp dịch vụ và trình báo cơ quan chức năng.

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, việc bổ sung các tội danh mới sẽ góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý trong bảo vệ dữ liệu cá nhân và nâng cao hiệu quả đấu tranh với tội phạm công nghệ cao. Tuy nhiên, chế tài hình sự chỉ là "hàng rào" bảo vệ cuối cùng. Muốn bảo vệ dữ liệu cá nhân hiệu quả, cần có sự vào cuộc đồng bộ của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và chính mỗi người dân trong việc hình thành văn hóa tôn trọng quyền riêng tư và sử dụng dữ liệu có trách nhiệm.

Nguyễn Hải