Sự thật tên gọi 'Tết Hàn thực'

Nhiều gia đình rục rịch chuẩn bị bánh trôi, bánh chay trong dịp Tết mồng 3 tháng ba. Ảnh: Ngân Hà.

Theo sách Việt Nam phong tục của học giả Phan Kế Bính, ngày mồng 3 tháng 3 là Tết Hàn thực. Hàn thực nghĩa là ăn đồ lạnh.

Điển này nguyên ở Tàu. Ở đời Xuân Thu, vua Văn Công nhà Tấn gặp loạn phải bỏ nước lưu vong, gặp được một hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi theo giúp đỡ mưu kế.

Giới Tử Thôi theo phò vua Tấn Văn Công trong vòng 19 năm trời, cùng nhau nếm mật nằm gai, khổ luyện thành tài. Thậm chí, lúc lương thực cạn kiệt, Giới Tử Thôi còn lén cắt một miếng thịt đùi của mình nấu dâng lên vua.

Sau khi biết sự việc, vua Tấn đem lòng cảm kích vô cùng. Thế nhưng, khi đoạt lại ngôi báu, lúc phong thần cho những người có công, vua Tấn lại quên mất sự giúp đỡ của Giới Tử Thôi.

Tuy vậy, Giới Tử Thôi vẫn không hề oán giận, ông trở về đưa mẹ già vào trong núi ở ẩn. Một thời gian sau, khi vua nhớ ra bèn cho người đi tìm nhưng Giới Tử Thôi không chịu về lĩnh thưởng. Vua thấy vậy hạ lệnh đốt rừng để ép ông phải ra mặt nhưng lại khiến mẹ con ông bỏ mạng chốn núi rừng.

Vua thương xót, lập miếu thờ trên núi và phong cả khu rừng đó làm tự điền. Hôm Giới Tử Thôi chết là ngày mồng 5 tháng ba. Người xứ đó thương ông, cứ mỗi năm đến ngày ấy thì cấm đốt lửa ba ngày, bắt đầu từ ngày mồng 3 tháng ba Âm lịch, và chỉ ăn đồ ăn lạnh đã nấu sẵn để tưởng niệm.

Học giả Phan Kế Bính cho rằng ta nhiễm theo tục ấy, ăn Tết từ ngày mồng 3. Tuy nhiên, ta làm bánh trôi, bánh chay để thế cho đồ lạnh và chỉ cúng gia tiên, chứ không tưởng nhớ Giới Tử Thôi và cũng không kiêng cữ gì.

PGS.TS Bùi Xuân Đính cho rằng tục ăn bánh trôi của người Việt cũng khác rất nhiều so với Tết Hàn thực ở Trung Quốc. Ảnh: Vũ Hương Giang.

Trong khi đó, một số học giả khác lại cho rằng Tết mồng 3 tháng ba ở Việt Nam có nguồn gốc sở tại.

Trong cuốn Bách khoa thư làng Việt cổ truyền, PGS.TS Bùi Xuân Đính cho biết giữa bánh trôi Việt và bánh trôi của người Trung Quốc (ta thường gọi là bánh trôi Tàu) có sự khác biệt nhau rõ rệt.

Tục ăn bánh trôi của người Việt cũng khác rất nhiều so với Tết Hàn thực ở Trung Quốc: Người Việt chỉ ăn tết bánh trôi trong một ngày, đa số vào ngày mồng 3 tháng ba, một số làng ăn vào mồng 6, mồng 8, hoặc mồng 10, thậm chí đến ngày 12 cùng tháng, trong khi đó, người Hán ăn ba ngày, từ mồng 3 đến mồng 5 tháng ba.

Bánh trôi của người Việt không phải làm trước đó để trở thành đồ nguội như ở Trung Quốc, mà làm trong ngày tết chính. Bánh cũng như các đồ ăn khác đều làm nóng, không làm nguội. Ngoài bánh trôi và bánh chay là đồ ngọt, người Việt còn có đồ mặn được chế biến trong buổi sáng mồng 3 để dâng lên tổ tiên. Trong khi ở Trung Quốc, Tết Hàn thực trong ba ngày chỉ ăn đồ nguội.

Bên cạnh đó, truyền thuyết và tập tục ở nhiều địa phương giải thích bánh trôi có từ thời các Vua Hùng và tục làm hai thứ bánh này để nhắc nhở về sự tích “bọc trăm trứng” của mẹ Âu Cơ (như ở Đền Hùng, Đền Hát Môn...).

Ngày mồng 3 tháng ba (hoặc các ngày khác), người Việt ở nhiều làng không chỉ dâng bánh trôi lên gia tiên mà còn dâng lên thành hoàng, không gia đình nào và làng nào khấn mời Giới Tử Thôi về hưởng lộc.

Tổng hợp một số tư liệu trên cho thấy, bánh trôi và tục ăn bánh trôi ngày mồng 3 tháng ba của người Việt hoàn toàn khác với bánh trôi và tục ăn bánh trôi của người Hán và các tộc người khác ở Trung Quốc được gọi là “Tết Hàn thực”.

Vì thế, PGS.TS Bùi Xuân Đính đề xuất không nên gọi là “Tết Hàn thực” mà nên gọi là “Tết mồng 3 tháng ba”, hoặc Tết Bánh trôi, hay Tết Trôi nước.

Phương Lam